Menu
top-banner-02.jpg

Themadag Grijs en Groen op 13 april in Leiden

De themadag in Leiden richtte de aandacht op de relatie tussen de monumenten op een begraafplaats (het grijs) en wat daar groeit en bloeit (het groen). Bij de lancering van het Funeraire Platform op 31 oktober 2018 kwam dit onderwerp al aan de orde. Toen werden twee begraafplaatsen in Leiden die deel gaan uitmaken van één groengebied, als voorbeeld genomen: de R.K. Begraafplaats Zijlpoort en de gesloten begraafplaats Groenesteeg. Op 13 april konden de ruim twintig deelnemers aan de themadag de situatie met eigen ogen bekijken. Beide werden in 1828 aangelegd op de oude vestingwal als alternatief voor het begraven in de stad. In het kader van het toekomstige Singelpark besteedt de gemeente Leiden veel aandacht aan de vergroting van de biodiversiteit. Bewust werden er daarom bijenkasten op deze begraafplaatsen geplaatst.

Zijlpoort

Na een ontvangst met koffie was eerst Zijlpoort aan de beurt. In de aula heette Wilbert Hettinga de groep welkom namens het bestuur van de begraafplaats. Hij lichtte de roerige geschiedenis van de begraafplaats toe: de moeilijkheden die katholieken ondervonden om hier een dodenakker te stichten; de relatie met de parochies van Leiden en het bisdom; de controverses met het stadsbestuur. Met een uitgekiend beleid wist de Zijlpoort alle problemen het hoofd te bieden. In 1969, toen de begraafplaats vol was, werd op de hervormde begraafplaats Rhijnhof een katholiek gedeelte gewijd. Maar sinds 1985 is de Zijlpoort weer in gebruik voor wie binding heeft met het katholieke geloof. Dit is allemaal na te lezen in het gedenkboek dat in 2008 verscheen bij het 180-jarig bestaan. Voor deze uitgave werden ook de begraafregisters gedigitaliseerd, de cd-rom met namen zit achterin het boek. De deelnemers aan de themadag kregen ter plekke een exemplaar van deze mooie publicatie cadeau!
Buiten ging Hettinga verder met zijn uitleg. Het oudste deel met de priester- en keldergraven is nog goed te herkennen. Een ontwerp kwam er in 1828 niet aan te pas, de grafkelders liggen gewoon zij aan zij. Daaromheen liggen de latere, moderne velden. Het glimmend graniet contrasteert hier en daar flink met oude grafkelders en de gemetselde muurtjes langs de hoofdpaden. Bijzonder is het graf van geneesheer en hoogleraar J.M. Schrant jr. (1823-1861). Hij was nogal een eenling en bestemde zijn nalatenschap ten behoeve van de wetenschap. Vrienden wilden hem recht doen en zorgden voor een monument op zijn graf. Hij is de enige hoogleraar van de Leidse universiteit die hier in deze periode is begraven; bij deze instelling, in 1575 opgericht als een bolwerk van de Reformatie, werden destijds zelden katholieken benoemd.
Rinny Kooi, bioloog en groenadviseur voor het Singelpark, gaf uitleg over wat er zoal tussen en op de stenen groeit en leeft. Ook buiten het hek. De begraafplaats wordt namelijk aan twee kanten omsloten door een houtwal, vóór de grond de diepte induikt naar de oude vestinggracht. Ook hier bruist het van leven, zelfs tussen het gedumpte puin: een prima plek voor egels, muizen, vlinders en insecten. Opschot van planten die hier op eigen kracht ontspruiten, waarvan de zaden met de wind of met vogelpoep zijn meegekomen, draagt eveneens bij aan de biodiversiteit.

Toegang tot R.K. Begraafplaats Zijlpoort, met links in lichtgroen de aanduiding van het Blekerspark, dat grenst aan de begraafplaats en ook onderdeel van het Singelpark is. Foto Bert Lever

Het grafmonument van hoogleraar Schrant (1783-1866) steekt boven alles uit. Foto Bert Lever

Groenesteeg

Na de lunch liep het gezelschap naar de Groenesteeg, waar Lodewijk Kallenberg, voorzitter van de stichting die zich over de begraafplaats heeft ontfermd, een korte inleiding hield. Dit is een rijksmonument; de gemeente zorgt voor het grote onderhoud, de stichting doet met vrijwilligers de kleine dingen. Daarna hield Rinny Kooi een presentatie waarin zij de twee begraafplaatsen met elkaar vergeleek. Deze plek is een mooi voorbeeld van hoe het accent verschuift van grijs naar groen. Het is nu een belangrijke biotoop, die bijdraagt aan de biodiversiteit in de stad. De houtwal langs de gracht zit ook hier vol leven. – Rinny Kooi hoopt dat deze door de gemeente niet al te veel wordt opgeschoond en aangeharkt, want dat zou de diversiteit weer beperken. Insecten kunnen overigens wel schadelijk zijn. Larven van de kastanjemineermot, bijvoorbeeld, eten gangen door de bladeren, waardoor de boom verzwakt en gevoelig wordt voor ziekten en schimmels. Maar spint de stippelmot een hele boom in, dan is er niets aan de hand, want na de langste dag groeit die boom weer uit.
Op de Groenesteeg liggen meer professoren, onder wie Chr. Snouck Hurgronje (1857-1936), de arabist die stiekem de hadj in Mekka fotografeerde. In de buurt van de laatste rustplaats van Joh. Jos. Hoffmann (1805-1878), hoogleraar Japans, zijn te zijner ere twee Japanse kersen geplant (Prunus serotina), terwijl in graf 187 Heinrich Witte (1829-1917) ligt, bij leven hortulanus van de beroemde Leidse universitaire plantentuin. Maar ook zijn hier tien familieleden van Vincent van Gogh begraven, onder wie zijn moeder. Bij dat graf is een mutant geplant van een tamme kastanje uit Zundert. Met kromme takken, wat hem verbindt met de schilder die ook bomen met kromme takken schilderde (maar geen tamme kastanjes). Het boompje groeit heel langzaam en is nog geen meter hoog. Een bronzen boom, niet ver daarvandaan, vormt een monument voor mensen die hun lichaam ter beschikking stelden van de wetenschap.
Daarna werd er op de gezellige borrel in de aula nog enthousiast verder gepraat (en nader contact gelegd). Het was, ondanks een klein sneeuwbuitje, een leerzame dag!

Margriet de Roever

Bij het graf van Anna Cornelia van Carbentus (1819-1907), de moeder van Vincent van Gogh. Foto Korrie Korevaart

Het grijs op de historische begraafplaats Groenesteeg, onder het groen: een rode beuk (met een stamomvang van zeven meter), geënt op een groene. Foto Korrie Korevaart

Actuele berichten

Actuele berichten uit de funeraire wereld zijn ook te lezen op
de Facebookpagina van Stichting Terebinth.

Agenda onder voorbehoud