|
Hoe heeft de vorm van grafmonumenten zich in ons land ontwikkeld? Hebben
de diverse stromingen in architectuur en kunstnijverheid hun sporen nagelaten op
de graftekens, of is de uiterlijke vorm (mede) afhankelijk geweest van andere
factoren?
|
Dit is deel 6 van een serie
over gedenktekens met het accent op de vorm. De eerste vijf delen die die verschenen in
2009 zijn te lezen in Terebinth 1-2010 |
Serie: 'Op
deze koude steenen zal ik dikwijls komen weenen'
Opeenvolgende
decoratieve stijlen
in de
eerste decennia van
de 20ste eeuw
 Als reactie op de
neostijlen ontstaat aan het eind van de 19de eeuw een nieuwe kunststroming
in Europa: jugendstil of art nouveau. In Nederland is deze stijl vooral
bekend geraakt door de prent die de schilder Jan Toorop in 1894 voor de
Delftsche Slaolie maakte. Het herkenbaarst zijn de golvende lijnen waarin
mensfiguren en motieven uit flora en fauna weergegeven worden.
Op begraafplaatsen
beperkt deze vormgeving zich doorgaans tot hekpalen, hekwerken, belettering
en bescheiden decoratieve motieven op bijvoorbeeld marmerglazen tekstplaten.
Op de Soerenseweg in Apeldoorn staan onder andere enkele hekwerken met
jugendstilmotieven (periode 1905-1915) en enkele graftekens met decoraties
in deze stijl rond het tekstvlak (1920-1925).
Het hekwerk en de palen rond
een graf uit 1901 op de gemeentelijke begraafplaats aan de Kerkhoflaan te
Den Haag zijn in jugendstil uitgevoerd. In Roosendaal zijn enkele
tekstplaten voorzien van jugendstilmotieven (1919-1937). Op het Leidse
Groenesteeg staat een obelisk van musicus F.H. Coenen (1905), voorzien van
sierlijke reliëfs in deze stijl naar ontwerp van beeldhouwster Therèse van
Hall.
Art deco en Amsterdamse School
In het tweede decennium van de 20ste eeuw
breekt de internationale art deco vormgeving door. In vergelijking met
jugendstil is art deco strakker van vorm en beïnvloed door allerlei bronnen
uit de klassieke Oudheid en exotische culturen. Op begraafplaatsen wordt
deze stijl wel toegepast bij hekwerken rond graven, en bij belettering en
decoratieve motieven op grafmonumenten. Weinig grafmonumenten zijn geheel
opgetrokken in een van deze stijlen. Omdat zowel jugendstil als art deco
verschillende stromingen kennen, is het onderscheid lang niet altijd helder.
Op begraafplaatsen al helemaal niet omdat daar vaak meng- of verwaterde
vormen zijn toegepast.
 Een mooi voorbeeld van
art deco is een grafmonument op Jaffa in Delft uit 1930, waarop geometrische
motieven, motieven uit de Egyptische oudheid en het gebruik van bladgoud
samengaan.
Ongeveer tegelijkertijd
met art deco bloeide in ons land de Amsterdamse School, een expressieve
architectuurstijl waarbij men decoratief metselwerk toepaste, vaak in
combinatie met beeldhouwwerk. Het columbarium van Broese van Groenou op het
landgoed Groenouwe in het Gelderse Loenen (1925) is in deze stijl gebouwd.
Bij grafmonumenten komt Amsterdamse School belettering voor, soms ook
beeldhouwwerk. Op de protestantse begraafplaats in Wassenaar staat een
smalle hoge sokkel met op de top een gevleugeld mensenhoofd (1936). Het is
een werk van beeldhouwer John Raedecker, die tot de Amsterdamse School wordt
gerekend.
Art deco ging in het
midden van de jaren twintig van de 20ste eeuw geleidelijk over in nieuwe
zakelijkheid, waarover een volgende keer meer.
Tekst en foto’s: Rita
Hulsman
|
Bokje over...
De grote vereffenaar |
|
 Niet helemaal, maar het leek
er de afgelopen weken sterk op, dat de grote vereffenaar een concurrent had
gekregen. De dood maakt iedereen gelijk, maar het lukte de sneeuw aardig ook
menige begraafplaats gelijk te maken. Het is dat de stèles nog fier boven het
witte dek uitstaken, maar al het andere, paden, grasvelden, zerken en lage
planten waren soms compleet verdwenen.
Sneeuw in Nederland duurt meestal niet lang. Dit keer lag het op sommige
plaatsen echter bijna vier weken, in afwisselende dikte en kwaliteit. Sneeuw mag
dan alles onder een witte deken bedekken, maar je merkt wel dat het leven op een
begraafplaats gewoon doorgaat. Veel meer dan anders vallen allerlei sporen op
van dieren die op of rond de begraafplaats leven. Vooral sporen van konijnen, en
vooral hun keutels. Ook hun vraatzucht wordt her en der zichtbaar, want bij
gebrek aan bereikbaar gras beginnen ze aan schors van struiken en jonge bomen.
Dat kan in het voorjaar nogal wat dood groen opleveren.
Maar er zijn ook sporen te zien van allerlei vogels die zonder sneeuw nooit
zouden opvallen. Een enkele keer is te zien dat er ook katten op begraafplaatsen
rondlopen en soms een ree. Terwijl sneeuw alles bedekt en effent, brengt het
juist ook een kant van de begraafplaats naar voren die anders nooit opvalt.
De meeste begraafplaatsen zullen wat minder bezoek van mensen hebben gehad, maar
dat was ook logisch. Spekgladde paden en kou weerhouden sommige nabestaanden het
graf van hun dierbaren te bezoeken. Op de ene begraafplaats was ook wat beter
sneeuw geruimd dan elders, zo mocht blijken uit een kleine rondgang.
Bij het werk op de begraafplaatsen hadden de medewerkers niet zozeer last van de
sneeuw als wel van de kou. Bevroren grond is toch een extra barrière en moeilijk
te verwijderen. Opvallend waren de verse hopen grond die sterker dan anders
afstaken tegen het witte sneeuwdek. Op grotere begraafplaatsen was goed te zien
langs welke paden af en aan gereden werd. Daar was gestrooid met zout en zand
waardoor de sneeuw een vieze drab was geworden.
Nu zo eind januari de sneeuw weer verdwenen is, zijn ook alle sporen die anders
nooit te zien zijn, weer verdwenen. Vogels en andere dieren lopen nog steeds
rond op begraafplaatsen en ook de tractoren rijden af en aan, maar de sporen
daarvan zien we nu niet meer. Die witte vereffenaar is zo gek nog niet.
Tekst en foto: Leon Bok
Reageren op de column van Leon Bok |
Foto Leon Bok
Huurgraven
Selwerderhof geruimd voor nieuwkomers
Om ook in de toekomst betaalbaar begraven voor
stadjers te garanderen, stelt het college van B en W de gemeenteraad voor om
de capaciteit van begraafplaats Selwerderhof op termijn te vergroten en twee
kleinere begraafplaatsen uit te breiden.
Veranderende wensen op het gebied van
begraven, de beperkte capaciteit van begraafplaats Selwerderhof en nieuwe
wetgeving vormen voor het college aanleiding om na te denken over de
toekomst van het begraven in de stad Groningen. Betaalbare basistarieven,
keuzevrijheid en het waarborgen van de cultuurhistorische, landschappelijke
en ecologische waarden van de bestaande begraafplaatsen vormen hierbij de
leidraad.
Verantwoordelijk wethouder Jannie Visscher: ‘Op de begraafplaatsen
Selwerderhof, Hoogkerk, Noorddijk en Esserveld zijn op dit moment nog graven
beschikbaar. Met een aantal van bijna 450 begrafenissen per jaar is die
capaciteit in het jaar 2020 opgebruikt. Wij willen niet tot dat moment
wachten, maar nu al vooruit kijken en keuzes maken.’
Het vergroten van de capaciteit van Selwerderhof kan onder andere door het
ruimen van huurgraven waarvan de rechten door nabestaanden zijn opgegeven.
Daarbij gaat het op Selwerderhof om in totaal achtduizend graven. Aanleg van
een heel nieuwe begraafplaats is bijzonder duur.
Om stadjers de keuze te bieden uit diverse begraafplaatsen wil het college
ook begraafplaatsen in Hoogkerk, Middelbert en/of Noorddijk uitbreiden.
Uit: Groninger Gezinsbode,7 januari 2010
Foto Harry Arkesteijn |
Zaterdag
29 mei
Midas Dekkers houdt eerste IJzermanlezing
Op zaterdag 29 mei 2010 geeft bioloog en
schrijver Midas Dekkers na de Algemene Vergadering een lezing ‘met een
knipoog naar de dierenwereld’.
Het bestuur nodigt jaarlijks een bekende
Nederlander uit om vanuit een eigen invalshoek de funeraire cultuur te
beschouwen. Het IJzermanfonds heeft dit initiatief mogelijk gemaakt. De
lezing vindt plaats in de Europese Week van de Begraafplaatsen, die duurt
van 29 mei tot en met 6 juni.
|
De lezing is
toegankelijk voor leden en niet-leden en begint om 14.00 uur in De Akker,
Melkpad 14a in Hilversum. Gezien het beperkte aantal plaatsen is tijdige
aanmelding noodzakelijk, zowel voor leden als niet-leden. Registratie vindt
plaats op volgorde van binnenkomst en kan alleen via mail en post aan:
bureau@terebinth.nl. of Kantershof 372, 1104 GV Amsterdam, met vermelding:
IJzermanlezing, wel/geen lid. U ontvangt bericht als u de lezing kunt
bijwonen. Van niet-leden zal een bescheiden bijdrage worden gevraagd van €
7,50.
|
KORTE BERICHTEN |
AGENDA
Excursies
Terebinth
27 maart Tiel
17 april Dordrecht
1 mei Rotterdam
2-9 mei Schotland, achtdaagse funeraire reis
19 juni Middelburg
28 augustus Epe, funeraire fietstocht over de Veluwe
27 maart
Excursie Tiel en Buren
Toegangshek Ter Navolging in Tiel. Foto Leon Bok
Bezoek aan de begraafplaats
Ter Navolging en het kleine funeraire museum van de familie De Haan
(uitvaartondernemer). In de middag wordt de NH-kerk met bijzondere
zerken en de begraafplaats van Buren bezocht.
Informatie
Start: 10.30 uur begraafplaats Ter Navolging. De excursie eindigt om 16
uur. Begraafplaats Ter Navolging ligt 300 meter van het station Tiel aan
de Lingedijk.
De kosten bedragen € 7,50. Overmaken op ING-rekening 335536 t.n.v.
Vereniging De Terebinth in Amsterdam o.v.v. excursie Tiel.
17 april
Excursie Dordrecht
Begraafplaats Essenhof, Dordrecht.
Foto Rita Hulsman
Dordrecht was in de
vroege Middeleeuwen de machtigste handelsstad van het graafschap
Holland. Die rijkdom is ook af te lezen aan de prachtige grafmonumenten
in de kerken. Ook begraafplaats Essenhof is een bezoek meer dan waard.
De excursie start met een rondleiding in de
Augustijnenkerk. Een tweede gids verzorgt een rondgang door de
Grote Kerk met haar fraaie orgel, marmeren preekstoel, de koorbanken
met zeer wereldse houtsnijwerken en de vele prachtige zerken. Na de
lunch wordt begraafplaats
Essenhof bezocht met het crematorium, de vele prachtige monumenten
en het fraaie natuurschoon.
Informatie
De kosten bedragen € 7,50. Overmaken uiterlijk twee weken voor aanvang
van de excursie op ING-rekening 335536 t.n.v. Vereniging De Terebinth in
Amsterdam o.v.v. excursie Dordrecht. |
Terebinth in een
nieuw jasje
Terebinth, tijdschrift voor funeraire cultuur, is vernieuwd. Het blad heeft een
nieuwe lay-out gekregen en is (voorlopig voor twee nummers) uitgebreid met vier
pagina’s. Met de restyling, nieuwe series en meer foto’s wil Terebinth een
grotere groep geïnteresseerden in de funeraire cultuur bereiken. Losse nummers
zijn te bestellen via het bureau van de
Vereniging De Terebinth. De kosten bedragen € 4 (inclusief porto)
In nummer 1, maart 2010
Een wandeling over de begraafplaats Orthen in
's-Hertogenbosch
Dudok en de Hilversumse begraafplaatsen
Mag je een grafsteen veranderen?
En verder: Graven op internet / Funeraire varia |
Mens & Plek: Puck Kooij | Boeken & media | Graftekens door de eeuwen heen | Wet
op de Lijkbezorging | Interview met Midas Dekkers | Gast aan het woord: Laura
Fokkema / Colofon |
Terebinth
actief
Sprang-Capelle en Montfoort
Begraafplaats Tilburgseweg in Sparg-Capelle.
Foto Rita Hulsman
De Terebinth heeft zitting in de
klankbordgroep van de gemeente Waalwijk en van de gemeente Montfoort. In
Sprang-Capelle (Waalwijk) gaat het om de begraafplaats aan de
Tilburgseweg die wordt uitgebreid of geruimd. In Montfoort wil de
gemeente een nieuwe begraafplaats - begraafplaats De Stuivenberg -
aanleggen en is daarover in gesprek met omwonenden, de plaatselijke
uitvaartondernemer, de lokale milieugroep en De Terebinth.
Rooms-katholieke kerkhofkapel
IJsselmuiden gerestaureerd
Kerkhofkapel voor de restauratie.
Foto Leon Bok
Veertig jaar lang stond de
kapel in IJsselmuiden ongebruikt op het rooms-katholieke kerkhof weg te
kwijnen. Ingegooide ramen, vogelpoep, gaten in het dak. Uiteindelijk
leek het gebouw alleen nog maar goed voor de opslag van tuingereedschap.
Sloop lag voor de hand maar dat ging de inwoners van IJsselmuiden te
ver. Dankzij subsidie van de gemeente Kampen kon het gebouw grondig
worden opgeknapt.
Restauratiedag Tiel
Op 22 mei wordt er een restauratiedag gehouden in Tiel op de oude
begraafplaats Ter Navolging. Onder leiding van Volkert Bakker krijgen
belangstellenden les in het zwarten van letters op de monumenten en het
stellen en het lijmen van gebroken grafstenen. Geïnteresseerden kunnen
zich opgeven bij
Wim Vlaanderen.
Lezingen in
`Bomenpark De Nieuwe Ooster’
In het gedenkpark van De Nieuwe Ooster
worden op zondag 21 februari twee lezingen gehouden. De lezingen
worden georganiseerd door de
Stichting Arboretum De Nieuwe Ooster. De eerste lezing begint 13.00
uur in de Tuinzaal van Nederlands Uitvaart Museum Tot Zover en heeft als
onderwerp ‘Begraafplaatsen in Europa’ en ‘Bomen op begraafplaatsen’.
Deze lezing wordt gehouden door Ada Wille, landschapsarchitecte en
ontwerpster van begraafplaatsen. Na de koffiepauze begint de tweede
lezing met als onderwerp ‘Bomen,vitaliteit en hoe kunnen wij die
beïnvloeden’. De spreker is Maarten van Atten, hovenier-dendroloog. De
lezingen duren ieder een klein uur.
Informatie
De kosten voor de lezingmiddag bedragen € 5, inclusief de koffie/thee in
de pauze. U kunt zich voor deze middag opgeven via
mail of 06-44324426. De Nieuwe Ooster bevindt zich aan de Kruislaan
126, 1098 GA Amsterdam.
WORD LID VAN DE TEREBINTH
De
Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur, streeft naar behoud van en
aandacht voor waardevolle begraafplaatsen en grafmonumenten. De
vereniging organiseert excursies en geeft ook een tijdschrift en een
digitale nieuwsbrief uit. Voor € 22,50 per jaar steunt u De Terebinth.
Aanmelden |
|
|
