 Nieuwsbrief Terebinth nummer 9 | 15 mei 2008 Nieuwsbrieflezer werven nieuwsbrieflezers |
In dit nummer: |
| Het huidige Jaar van het Religieus Erfgoed gaat niet alleen over religieuze gebouwen, maar ook over de daarmee samenhangende elementen als tuin, park of begraafplaats, pastorie, kapel of school. In deze serie ligt de nadruk op het funeraire aspect van het religieuze erfgoed. | Dit is deel
drie uit een serie over Het belang van samenhang', een serie over religieus erfgoed in het kader van het >Jaar van het Religieus Erfgoed. Deel een verscheen in Nieuwsbrief 7. |
Het belang van samenhang, deel 3
Omstreeks 1938 kreeg architect Alexander Jacobus Kropholler
(1881-1973) opdracht om een begraafplaats met
lijkenhuisje te ontwerpen voor de parochie Onze-Lieve-Vrouwe Middelares aller Genaden te
Vught. Al eerder had hij voor deze opdrachtgever gewerkt.
Na de Eerste
Wereldoorlog kocht de parochie een leegstaand fabriekscomplex op, waarna het
geheel in de jaren dertig werd verbouwd tot een complex met Mariakerk, huizen,
een school, een patronaat, een klooster en bejaardenhuis. In het ontwerp
integreerde Kropholler delen van de oude fabriek in de nieuwbouw. De bouw
verliep geleidelijk. De Onze-Lieve-Vrouwe Middelareskerk dateert uit 1934, de
woningen uit de periode 1934-1939. Maar de pastorie kwam wegens geldgebrek pas
in het begin van de jaren vijftig tot stand. Een aantal onderdelen van het
project zijn nooit gerealiseerd.
Krophollers lijkenhuisje is opgetrokken uit groot formaat baksteen, heeft een
rechthoekige grondslag en is onder zadeldak gebracht. Het dak is gedekt met
leien. In de voorgevel een rondboogingang met dubbele deur voorzien van fors
beslag, in de zijgevels elk twee spitsboogramen.
Het lijkenhuisje was oorspronkelijk aan de rechterkant van de begraafplaats
gepland, maar ‘in afwyking van de teekening zouden wy het knekelhuisje aan de
andere kerkhofvleugel willen plaatsen voorzien tevens van een achterpoort en aan
beide kanten 2 raampjes (glas in lood ijzerconstructie)’, schreef pastoor Eras
aan burgemeester H. Loeff van Vught op 2 januari 1938. Of er ooit glas-in-lood
in heeft gezeten is niet meer na te gaan, nu is het draadglas.
Het parochiebestuur was er zeer content mee, blijkt uit de aantekeningen van
pastoor Eras: ‘Kerkhof is architectuur van A. Kropholler uit Den Haag. Gelyk bij
de kerk ook hier de stoere baksteenbouw van dezen meester, met de zware vormen
en den overvloed van materiaal. Sober maar stemmig’.
Er waren drie modellen kruizen toegestaan als graftekens, eveneens naar ontwerp
van Kropholler.
Door de uitbreiding van de begraafplaats in 1972 is de oorspronkelijk strenge
symmetrie verstoord, maar het ontwerp van Kropholler is nog goed herkenbaar. En
hoewel de beperking tot drie modellen kruizen is losgelaten, staan er nog
voldoende Kropholler-kruizen die recht doen aan het oorspronkelijke plan.
Vanaf de jaren zeventig begon het parochiecomplex gaandeweg zijn innerlijke
samenhang te verliezen. Eerst werd het processiepark afgestoten en de
processiekapel verkocht. Het voormalige klooster en bejaardenhuis Huize
Mariënhof geeft nu onderdak aan een zorgcentrum, het parochiehuis is in gebruik
bij een plaatselijke tafeltennisvereniging. De Mariakerk is in 1999 buiten
gebruik gesteld en wordt dit jaar getransformeerd naar een nieuwe
(bedrijfsmatige) bestemming. Maar de begraafplaats heeft zijn oorspronkelijke
bestemming behouden en het lijkenhuis is ongemoeid gebleven.
Ondanks de herbestemming van de meeste onderdelen van het complex rond het
Mariaplein is de uiterlijke samenhang bewaard gebleven. Dat is vooral te danken
aan het feit dat het complex als geheel op de rijksmonumentenlijst is geplaatst.
Tekst en foto's:
Rita Hulsman
Reageren
op dit artikel.
| Bokje over... |
Ruimingen Er is de laatste tijd heel wat te doen rondom ruimingen op begraafplaatsen. Er
is zelfs een Comité voor Waakzaamheid opgericht, niet te verwarren met het
vooroorlogse comité met diezelfde naam, dat waarschuwde voor de gevaren van het
Nazisme. Het gevaar is deze keer de onzorgvuldige omgang met menselijke resten
op begraafplaatsen. Niemand zou er voor willen pleiten dat wel te doen maar zo
nu en dan gebeurt er wel eens wat.Wie kijkt naar de geschiedenis vindt een heel andere omgang met menselijke resten dan vandaag de dag. Buiten Nederland zijn nog voorbeelden te vinden van opgestapelde botten in de catacomben van Parijs of in het Zwitserse Naters waar het beenderhuis een ware schouwkast is van schedels. Wie denkt dat dat niet in Nederland gebeurde, heeft het mis. Ook hier kende elke begraafplaats zijn knekelhuis waarvan soms nog tekeningen te vinden zijn. Dergelijke plekken achtte men zinvol om de levenden te herinneren aan hun toekomst, maar ze waren ook functioneel. De grond was immers voor de vertering van het lijk en zodra de botten resteerden, kon er weer plaats gemaakt worden voor de volgende. De dood hoorde bij het leven en het leven hoorde bij de dood. Na 1830 werden de meeste knekelhuizen opgeruimd terwijl de praktijk van ruimen in mindere mate bleef voortbestaan. Nu alleen nog om functionele redenen. Een les was er voor de omstanders en nabestaanden kennelijk niet meer te leren. Dit kan als het begin worden gezien van de afstand die is ontstaan tussen het leven en de dood die in de 20ste eeuw wel zijn hoogtepunt bereikte. Wie wist er nog wat gangbaar was rondom de dood? Veel rituelen, gebruiken en gewoonten waren verdwenen en zo ook de kennis rondom de wijze van ruimen en het doel daarvan. Nu er weer verder gekeken wordt en de dood weer dichter bij het leven komt, ontstaan er ook vragen over de wijze waarop wij omgaan met onze doden. Waar die niet voldoet aan onze huidige inzichten, dient die aangepast te worden. Ruimen zal waarschijnlijk altijd onderdeel blijven van onze begraafgewoonte, maar het is goed je af te vragen hoe? Het schudden van graven waarbij de verteerde stoffelijke resten herplaatst worden naar een diepere laag in het graf wordt meestal doordacht en voorzichtig gedaan. Grootschaliger ruimingen dienen uitgevoerd te worden door gespecialiseerde bedrijven die weten hoe ze om moeten gaan met zo’n klus. De plaats waar de stoffelijke resten opnieuw worden begraven, dient beschouwd te worden als een tweede graf en er dient net zo mee omgegaan te worden als het eerste graf: met respect. Daar zal ook De Terebinth zich voor inzetten. Foto en tekst: Leon Bok Bijschrift foto: knekelput op een anonieme begraafplaats ergens in Nederland. Reageren op dit artikel. |
Thema fotowedstrijd: Religieus Funerair Erfgoed
|
|
Bisschoppelijke kapel op het oude kerkhof van Roermond. Foto: © Bert Pierik. |
Het
jaar 2008 is op initiatief van de In de loop van de maand december ontdekte de Heemkundekring Onsenoort dat er op de begraafplaats van Heusden, een culturele stad bij uitstek, een groot aantal 'groene bordjes' bij de graven op het oude deel van de begraafplaats waren geplaatst. Het betrof graven die dikwijls meer dan honderd jaar oud waren.
De oorspronkelijk
katholieke begraafplaats is in de jaren 70 van de vorige eeuw overgenomen door de
gemeente. De begraafplaats is ook rond die tijd uitgebreid en
nog steeds in gebruik. Het oude (katholieke) gedeelte omvat ruim honderd
grafmonumenten en was sinds de opening in 1889 bestemd voor bewoners uit Heusden en Herpt. Enige
jaren later kreeg Herpt een eigen begraafplaats. Samen met
leden van de Heemkundekring bezochten wij op 15 december 2007 de begraafplaats.
Het plan van de gemeente Heusden behelsde dr ruiming van tachtig oude graven op
het oude
gedeelte. Een groot aantal van deze grafmonumenten is het
overduidelijk waard bewaard te blijven op locatie. De ensemblewaarde is
aanzienlijk. Het betreft onder andere een rij pastoorsgraven (waarvan één bewaard blijft
wegens restauratie enkel jaren geleden). Het oudste pastoorsgraf dateert van
1854 of 1859. Het grafveld daar tegenover omvat een aantal monumentale graven
van het type 'zerk op roef', soms zelfs met wapen alsmede enkele zeer
waardevolle kindermonumenten van vóór 1900.
Omdat er niemand bij de gemeente te bereiken was en vermoed
werd dat er op korte termijn geruimd zou gaan worden, heeft De Terebinth een
boze brief geschreven, die bij de gemeente in het verkeerde keelgat is
geschoten. Eind december stond er ook een uitgebreid artikel in het Brabants Dagblad. Bij
een gesprek dat Onsenoort en De Terebinth had met de gemeente bleek dat een van
de twee functionarissen, waarmee wij spraken, in dienst was van Genius Loci. Beide heren waren van mening, dat er voor graven betaald moest
worden en zoniet dat er dan geruimd moest worden. Bij de overdracht indertijd werd geen
documentatie meegeleverd zodat de gemeente ook niet wist waar het om ging. In
een volgend gesprek met de wethouder heeft Onsenoort kunnen bewerkstelligen dat
en voorlopig niet geruimd gaat worden. Onsenoort heeft voorts op eenvoudige wijze veel gegevens over de betreffende graven kunnen achterhalen. Dat
had deze zo cultuurrijke gemeente zelf ook kunnen doen.
Paul Stoffels
Bijschrift bij de foto:Twee unieke kindermonumenten op het oude gedeelte van de Algemene begraafplaats te Heusden.
> Heemkundekring Onsenoort
Reageren
op dit artikel.
Speciale aanbieding
| ||||||||
Terebinth
Tijdschrift voor Funeraire Cultuur | nummer 2 | juni 2008
Inhoud
Funeraire wandelingen, deel 1
Al ruim twee eeuwen ligt begraafplaats Rustoord aan de Weespertrekvaart in
Diemen. Nog voor het verbod op begraven in kerken van kracht werd, opende
doodgraver Aman in 1791 deze dodenakker. De plaatselijke overheden hebben echter
nooit warme gevoelens voor Rustoord gekoesterd. Eerste deel in een serie
funeraire wandelingen.
Religieus Cultureel Erfgoed
Tot de oudste funerair-religieuze gebouwen in Zuid-Nederland behoren
metaheerhuizen. Ze staan op joodse begraafplaatsen en dienen voor de rituele
wassing van de overledene. Het is verheugend dat in dit jaar van het religieus
erfgoed de blik ook is gericht op begraafplaatsen. Een beknopte verkenning van
begraafplaatskapellen, grafkapellen en metaheerhuizen in Zuid-Nederland.
Gast aan het Woord: Piet van den Akker
Fotowedstrijd 2008: over Religieus Funerair Erfgoed
Vaste rubrieken: Graven op internet/funeraire varia; Mens & Plek; Teun
Oostbroek; Boekbesprekingen; Excursie en Agenda; Verenigingsnieuws.
>Nummer bestellen
Groen erfgoed
Niet alleen waakt de beheerder van de Amsterdamse Noorderbegraafplaats
Karel de Beurs over funerair erfgoed, hij ontfermt zich ook over ‘bedreigd
groen’. Sinds eind vorig jaar kent de begraafplaats een laan met honderden jonge
slangedennen, ofwel Araucaria araucana, afkomstig uit Chili.
De
boompjes –nu nog klein maar straks heel groot-, waren illegaal geëxporteerd. Het
openbaar ministerie in Rotterdam nam de lading in beslag. Via Pinetum
Blijdenstein in Hilversum (een tuin met institutionele coniferencollecties)
kwamen de planten naar Amsterdam-Noord, waar ze in de buurt van het columbarium
in de grond zijn gezet. De bomen blijven eigendom van de Dutch Foundation for
the Conservation of Globally Endangered Trees en zijn voor het leven in
bruikleen gegeven.
“Nu nog even twintig jaar wachten en dan zijn zij nadrukkelijk een onderdeel van
de hoofdgroenstructuur op de Noorderbegraafplaats”, zegt De Beurs enthousiast.
“We hebben er mooie lanen voor de toekomst van gemaakt. De toekomst klinkt wat
vreemd omdat hier nadrukkelijk historie wordt opgeroepen, maar ik vind het
grappig te werken aan verleden en toekomst op en van de begraafplaats. Het
werkelijk prachtige effect zal ik hopelijk op hoge leeftijd mogen meemaken”.
Slangedennen kunnen zeker 25 meter hoog worden.
Het
is nogal een ongenaakbare boom die je maar beter niet kunt aanraken. In de 19de
eeuw was het een echte modeboom. Hij paste precies bij de modeverstijving, die
ook te zien was in de kostuums van die tijd. Het geslacht Araucaria araucana
behoort tot de Araucariaceae, een ondergeslacht van de coniferen (Pinopsida). De
zaden van de boom verschijnen in tamelijk afgeplatte, ronde kegels. In totaal
zijn er zo'n negentien soorten van Araucaria bekend. Araucaria araucana komt in
Nederland het meeste voor. Een slangeden groeit in principe op alle gronden,
mits het een goed doorlatende en diep vochtige bodem is. In gunstige
omstandigheden groeit hij snel, maar meestal duurt het jaren, voordat het een
behoorlijke boom is.
Eerder plantte de Noorderbegraafplaats al tien prachtige exemplaren van de
Sequoiadendron giganteum (mammoetboom), die zijn oorsprong heeft in de Verenigde
Staten.
Liesbeth Vermeulen
Reageren
op dit artikel
Nieuw bestuur Eenmaal, andermaal...
|
Tot ver in de 20ste eeuw hadden kerkhoven het stempel van
lugubere, ongezonde plekken die men liever meed. Dat taboe is de laatste
decennia gedeeltelijk verdwenen, maar de meeste mensen komen alleen op
dodenakkers en in crematoria ter gelegenheid van een uitvaart. Mede daarom zijn
de meeste bouwwerken op begraafplaatsen onbekend, zowel bij het grote publiek
als bij de vakmensen uit de bouwwereld.
Een rustplaats vol betekenis
Het boek beschrijft niet alleen de geschiedenis van de begraafplaats, maar vertelt ook het verhaal van tal van beroemde Nederlanders die op deze plek hun laatste rustplaats hebben. Een rustplaats vol betekenis, waar zelfs een aantal graven de status heeft van rijksmonument. Het boek is geschreven in opdracht van de gemeente Den Haag en verkrijgbaar in de Haagse boekenwinkels en op de gemeentelijke begraafplaats aan de Kerkhoflaan. Op dinsdag 29 april overhandigt wethouder Rabin Baldewsingh de eerste exemplaren van het boek aan vertegenwoordigers van de geschiedkundige vereniging Die Haghe en de Vrienden van Den Haag. Een rijke historie sinds 1830
|
Met de expositie In Wageningen begraven sluit museum De Casteelse Poort direct aan bij de toenemende belangstelling in ons land voor rituelen rond de dood. Naast de traditionele kerkelijke plechtigheden ontstaan tegenwoordig sterk persoonlijk getinte ceremonies om afscheid te nemen van overleden dierbaren. De uitvaarten van enkele bekende Nederlanders op tv haalden hoge kijkcijfers. Op internet treffen steeds meer rouwenden elkaar op digitale kerkhoven. 
De
Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur, streeft naar behoud van en
aandacht voor waardevolle begraafplaatsen en grafmonumenten. De
vereniging organiseert excursies en geeft ook een tijdschrift en een
digitale nieuwsbrief uit. 
