Nieuwsbrief Terebinth nummer 7, 15 februari 2008 214 abonnees In dit nummer: Het belang van samenhang, deel 1 En eindelijk was het dan Zover... Funeraire canon Bokje over... de aanleg van begraafplaatsen Uit de pers Funeraire post Agenda Colofon Nieuwe serie: Het belang van samenhang St.-Lambertuskerk in Huisseling Het huidige jaar van het religieus erfgoed gaat niet alleen over religieuze gebouwen, maar ook over de daarmee samenhangende elementen als tuin, park of begraafplaats, pastorie, kapel of school. In deze serie ligt de nadruk op het funeraire aspect van het religieuze erfgoed. Dit is deel 1 uit een serie over 'Het belang van samenhang', een serie over religieus erfgoed in het kader van het >Jaar van het religieus Erfgoed. Het knekelhuisje naast de St. Lambertuskerk in het Noord-Brabantse Huisseling (gemeente Ravenstein) is naar alle waarschijnlijkheid in 1878 gebouwd. In dat jaar kreeg Huisseling een nieuwe pastorie, die werd opgetrokken uit bouwmateriaal dat van de afgebroken pastorie afkomstig was. Het sloopmateriaal diende eveneens voor de bouw van een ringmuur om het kerkhof, een schuurtje en een nieuw lijkenhuisje. H. Kroonen was de ontwerper van de nieuwe pastorie en het ligt voor de hand dat hij ook het plan voor het lijkenhuisje en het aanpalende koetshuisje voor de pastoor heeft getekend. Het lijkenhuisje heeft voor zover bekend nooit als zodanig gefungeerd, maar diende als tijdelijke opslag van beenderen uit geruimde graven en als bergruimte voor het gereedschap van de doodgraver. De toenmalige kerk dateerde uit 1626. Het godshuis was gebouwd ter vervanging van een eerdere kerk die in 1621 afgebroken werd om vrij schootsveld te creëren in verband met de aanleg van vestingwerken in Ravenstein. Daarvoor stond er een middeleeuwse kerk die in 1586 door oorlogshandelingen ten onder ging. Nieuwe kerk Rond 1900 was de kerk te klein geworden voor het aantal parochianen. Het kerkbestuur wilde het liefst het 17de-eeuwse gebouw uitbreiden, maar architect C. Franssen was voorstander van een nieuwe kerk. Het bestuur zwichtte en zo verrees in 1910-1911 de huidige driebeukige neogotische kerk. In 1920 besloot het kerkbestuur dat het kerkhof verplaatst moest worden. Rond die tijd zal ook de ringmuur zijn afgebroken. Lijkenhuisje en koetshuisje bleven achter. De tombe van pastoor Antonius Verkuulen, die van 1824 tot aan zijn dood in 1869 pastoor te Huisseling was, is toen verplaatst naar de noordelijke gevel van het knekelhuisje. Die gevel is uniek dankzij een oude muurschildering boven het graf, waarop een ommuurde stad met poort en muurtorens, kerken en een huis zijn afgebeeld. Een bakstenen lijst met ezelsrugboog omgeeft de afbeelding. De bekroning vormt een natuurstenen medaillon waarop een putto rustende op doodskoppen is afgebeeld. Dit medaillon is van een ouder gebouw afkomstig. In 1985 werd er een parochiezaaltje langs de kerk gebouwd, waarvoor lijkenhuisje, pastoorsgraf en koetshuisje zouden moeten wijken. De Heemkundekring Maasland verzette zich met succes tegen de voorgenomen sloop van het lijkenhuisje en de tombe, maar het koetshuisje ging tegen de vlakte. Het lijkenhuisje werd gerestaureerd en het graf opnieuw gesteld. Had het parochiezaaltje de ruimte van het knekelhuisje al danig ingeperkt, de latere aanleg van een serie parkeerplaatsen op enige meters afstand van het knekelhuisje heeft het gebouwtje nog verder ingesloten. Het fraaie stukje funerair erfgoed met religieuze waarden is door de opeenvolgende verplaatsing van het kerkhof, de bouw van het parochiezaaltje en de aanleg van parkeergelegenheid in plaats van een integraal onderdeel van het complex een sta-in-de-weg geworden. Rita Hulsman (tekst en foto's)  Meer informatie: >Stichting Kerkelijk Kunstbezit Nederland En eindelijk was het dan Zover… Op 24 november 2004 bezocht ik de oude doodgraverswoning op De Nieuwe Ooster, rechts van de ingang. Ik heb er nog wat foto’s gemaakt. Tot voor enkele jaren woonde hier de directeur van de begraafplaats. Bij binnenkomst in het huis was duidelijk dat het pand al eens behoorlijk verbouwd was. Aangepast aan moderne eisen heette dat toen vast, maar het deed alweer gedateerd aan. De tuin achter het huis was een chaos van woekerende planten en aangebouwde schuurtjes en keten. Hier zou het moeten gebeuren: een museum zou hier komen. Ik kon het me maar moeilijk voorstellen. Meer dan een jaar later, de vergunningen geregeld, bezocht ik de woning weer. De tuin was weg, opgeruimd. Dat gaf voor het eerst een goed beeld van de achterkant van de woning. Ook binnen was al wat gesloopt en opgeruimd. Elke keer dat ik daarna op de begraafplaats kwam groeide er langzaam iets achter de woning. Eerst een gigantisch groot gat, daarna veel beton, staal, gipsblokken en uiteindelijk een echt gebouw. Op 19 december 2007, drie jaar na het eerste bezoek, was het dan ‘zover’. Tot zover werd geopend, het Nederlands Uitvaart Museum had niet alleen een gebouw maar ook een eigen naam gekregen. De drie jaar van voorbereiden voor de bouw vallen overigens in het niet bij de tientallen jaren van ideeën, lobbyen, praten, plannen maken, zoeken en verzamelen. De opening vond plaats door Henk Kok (84 jaar). Hij stond aan de wieg van het museum en is ook de man die al ruim vijftig jaar alles verzamelt wat te maken heeft met dood, begraven en herdenken. Uitgekomen droom Voorafgaand aan de opening spraken Guus Sluiter (directeur), Henri Keizer (voorzitter bestuur) en Henk Kok de in groten getale toegestroomde belangstellenden toe. Sluiter ging vooral in op wat er bereikt was en wie daarbij hadden geholpen, terwijl Keizer op humoristische wijze het belang van het museum onderstreepte. Keizer presenteerde ook een boekje dat speciaal voor de opening geschreven was. Grote bijval kreeg hij toen hij het eerste exemplaar van dit boekje uitreikte aan de vrouw van Henk Kok. Daarbij liet hij haar grote inzet niet onvermeld. Toen Kok zelf het woord kreeg, toonde hij zich verheugd dat nu eindelijk zijn droom was uitgekomen. Hij sprak een speciaal woord van dank aan enkele mensen die aan de wieg hadden gestaan van het museum. Aan alle aanwezigen liet hij weten nu daadwerkelijk zijn taak als conservator neer te leggen, maar niet nadat hij nog een fraai haarwerk overhandigde aan Guus Sluiter. Na de toespraken mochten Henk Kok en zijn vrouw in het museum de openingshandeling verrichten. De grote groep genodigden kon daarna onder het genot van een hapje en een drankje napraten in café Roosenburgh, onderdeel van het Museum. Ook kon een ieder het Museum bezichtigen. De verzameling van Kok is daar op fraaie wijze opgenomen in de expositie. Ook enkele onderdelen uit de verzameling van Wim Vlaanderen zijn zichtbaar gemaakt. Niet alle geschonken objecten zijn opgenomen, maar een representatief deel dat een goed overzicht biedt van de Nederlandse tradities en gebruiken op het gebied van sterven, begraven en rouwverwerking. Uiteraard is er ook aandacht voor moderne uitvaartrituelen, waaronder die van andere culturen. Een rijke wereld Vanaf 20 december 2007 is Nederland een bijzonder museum rijker. De collectie is zeer opmerkelijk en de wijze waarop deze wordt getoond, doet niet onder voor welk museum dan ook. Als over enige tijd ook het kenniscentrum draait en de ruimte voor wisselende tentoonstellingen is ingevuld, dan is het Museum Tot Zover de plek om eens enkele uren rond te neuzen in de rijke wereld die de dood met zich brengt, of juist achterlaat. Leon Bok Foto: Nederlands Uitvaart Museum Tot Zover >Nederlands Uitvaart Museum Tot Zover Funeraire canon Een commissie bestaande uit Wim Cappers (historicus en hoofdredacteur Terebinth), Ada Wille (landschaps- en begraafplaatsarchitect), Marie-Louise Meuris (directeur De Nieuwe Ooster), Leon Bok (historicus en Stichting Dodenakkers.nl) en René ten Dam (Stichting Dodenakkers.nl) gaat zich buigen over het opstellen van een Funeraire Canon. Hiermee is de eerste officiële samenwerking tussen Vereniging De Terebinth en Stichting Dodenakkers.nl een feit. Welke onderwerpen komen in aanmerking? Moeten we alleen denken aan materiële zaken als bijvoorbeeld specifieke grafmonumenten of valt ook te denken aan gebruiken rond de dood? En hoe groot wordt de Funeraire Canon eigenlijk? Hoe stellen we de Canon samen? Vragen die eerst beantwoord moeten worden. Komende maanden zal de commissie zich hier over buigen. Vereniging De Terebinth zal in het verenigingsblad aandacht besteden aan de Funeraire Canon, Stichting Dodenakkers.nl zal de volledige canon publiceren op de website >Terebinth of >Dodenakkers. Via de Nieuwsbrief houden we u op de hoogte. Bokje over... De aanleg van begraafplaatsen Het gros van de Nederlandse begraafplaatsen kent een eenvoudige en heldere aanleg. Soms lijkt van een aanleg zelfs niet eens sprake, maar meestal is het kruis de basis van de aanleg. Op basis van die kruisvorm zijn vier grafvelden gemaakt en met wat variatie in grootte geschikt gemaakt voor algemene en eigen graven. Degenen die vroeger het meest betaalden mochten voorop liggen, de rest achteraan. Een kleiner deel van de begraafplaatsen kent een specifiek ontwerp, gemaakt door een tuin- of landschapsarchitect of soms ook door een gewone architect. Die ontwerpen, zoals op de Kleverlaan in Haarlem, leveren vandaag de dag mooie plaatjes op met soms zelfs een vijverpartij. In enkele gevallen bood de ondergrond, duinen of heuvels, de mogelijkheid om een wat grilliger ontwerp te maken waarbij hoogte en laagte ieder hun eigen rol speelden. Vandaag de dag zijn klassenindelingen niet meer aan de orde, worden er niet vaak meer specifiek katholieke of protestantse begraafplaatsen aangelegd en is de variatie in aanleg zo groot geworden dat van een typering nauwelijks nog sprake lijkt. Hoewel, kijkend naar een aantal jongere begraafplaatsen, is het rechtlijnige ontwerp nog steeds een grote favoriet. Tot voor kort waren al die ontwerpen alleen op de tekentafel goed te bewonderen. Op de meeste stads- en dorpsplattegronden ontbreekt de aanleg van de begraafplaats. Nu echter iedereen met een internetaansluiting Google Earth kan downloaden is het vrij gemakkelijk om het ontwerp van nieuwe begraafplaatsen eens op je gemak te bekijken. Voorwaarde is dat je weet waar je moet zoeken natuurlijk. Nieuwe begraafplaatsen die goed te bekijken zijn, liggen ondermeer in Hoofddorp, Spieringerweg, in Buren aan de Blatensedijk of aan de Rijksweg bij Ten Boer. Maar de mooiste ligt toch wel aan De Akkerweg in Bunschoten. Wie op de satellietfoto inzoomt op het rechthoekige stuk grond waarop de begraafplaats ligt, krijgt een mooi voorbeeld van een doordacht ontwerp dat zeer eigentijds aandoet. Maar Google Earth biedt niet in alle gevallen uitkomst. Kijk maar weer naar de Kleverlaan in Haarlem. Op de satellietfoto is daar weinig te zien van het ontwerp. Dus toch maar gewoon genieten van de aanleg op de grond met een wandeling langs de grafmonumenten. Leon Bok >Reageren  Speciale aanbieding   Provinciepakket Twee delen voor € 10,00* De Reeks Funeraire Cultuur beschrijft bezienswaardige kerkhoven, kapellen, begraafplaatsen, crematoria, hekwerken, grafmonumenten en treurbomen uit het verleden en het heden in Nederland. In vier gevallen zijn zowel een deeltje over de hoofdstad als over een regio binnen de provincie verschenen. De Terebinth biedt u deze drie provinciepakketten voor een speciale prijs aan. - Den Haag en Alblasserwaard-Vijfheerenlanden - Leeuwarden en Friese Meren - Zwolle en Sallandse Heuvelrug - Utrecht en Utrechtse Heuvelrug * ledenprijs. Niet-ledenprijs € 12,50. Prijs exclusief portokosten. U kunt de deeltjes bestellen via de website.        Uit de pers Begraafplaatsen / Oases voor de ziel door: Bert van Panhuis Nederlandse begraafplaatsen maken meer en meer reclame voor zichzelf. Er worden routes uitgezet of er is een audiotour. Want de prachtige parken hoeven niet somber te stemmen. >Lees het artikel uit: Trouw, 19-01-2008 Boven de zoden Begraafplaatsen zijn mooi. Geen dooie boel maar verstilde tuinen vol leven waar persoonlijke monumenten grijze stenen verdringen. ‘Je bent geen freak als je zomaar een begraafplaats bezoekt.’ uit De Pers, 2-2-2008 >Lees volledige artikel Winnende foto Terebinth fotowedstrijd in Uitvaart In de Uitvaart van januari 2008 staat de winnende foto van Betty Mercy afgedrukt. Historische film Op de geschiedenissite van de VPRO staat een historische film over het crematorium in Velsen. De site geeft aan dat de film uit 1925 stamt maar dat moet ongeveer 1939 zijn. >Film  Funeraire Post Beste redactie en bestuur Ik ben erg benieuwd naar jullie reactie op het bericht van Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) dat Leon Bok niet meer voor funerair erfgoed binnen RACM werkt, maar meer nog hoe RACM denkt nog iets voor het behoud te kunnen doen van de begraafplaatsen die benoemd zijn tot rijksmonument. De Joodse begraafplaats in Overveen valt hier ook onder. Het was ons al duidelijk geworden dat er bij RACM niet over de categorie begraafplaatsen is nagedacht. De consulenten konden ons niet vertellen wanneer wij ooit voor subsidie in aanmerking zouden komen. Wij hebben spijt dat we niet tot gemeentelijk monument zijn benoemd, dan hadden we allang geld gekregen. Misschien komt het er nog eens van dat we met enige publiciteit onze benoeming tot rijksmonument willen intrekken. Hoe gaan andere begraafplaatsen hiermee om? Joan Patijn, Stichting tot Instandhouding van de Joodse Begraafplaats te Overveen Geachte redactie, Het doet mij deugd dat de redactie van Terebinth een boom heeft geadopteerd. Waar ik moeite mee heb is dat de boom hiervoor moet worden beschadigd. Vooral omdat dit een langzaam groeiende boom is. Uit de foto blijkt dat het bordje met tekst is bevestigd met twee schroeven in de boom. Dit veroorzaakt in de boom een reactie die het anders in een goede groeireactie had kunnen stoppen. André Dekker Beste André Dekker, U heeft helemaal gelijk als u stelt dat de schroefjes de boom niet ten goede komt. Elke beschadiging aan een boom kost kracht en energie om dit te herstellen, zo ook hier. Dit grenst inderdaad aan het toelaatbare. Aan kleinere bomen dan deze zetten we het boombordje voor de boom of we hangen een naampenning in de boom of struik. Als deze Zakdoekjesboom net geplant was dan had ik dit ook niet op deze manier gedaan maar dit exemplaar staat al bijna vijf jaar op deze plek en hij doet het erg goed. [...] We hebben al heel lang nagedacht op welke manier wij de boombordjes gaan bevestigen. Heb ook veel her en der rondgekeken. De mooiste manier blijft nou eenmaal op ooghoogte aan de stam zodat het bordje ook geen overlast geeft bij het grasmaaien en toch leesbaar is bij onderbegroeiing. Ik hoop dat ik u hiermee enigszins gerustgesteld heb. Met vriendelijke groet Johan Mullenders secretaris Stichting Arboretum De Nieuwe Ooster [Brief is door de redactie ingekort] WORD LID VAN DE TEREBINTH De Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur, streeft naar behoud van en aandacht voor waardevolle begraafplaatsen en grafmonumenten. De vereniging organiseert excursies en geeft ook een tijdschrift en een digitale nieuwsbrief uit. Voor € 21,50 per jaar steunt u De Terebinth. U ontvangt als welkomstgeschenk het boek Doodse Dingen.  Aanmelden Agenda  17 januari t/m 31 december 2008 Jaar van het Religieus Erfgoed  1 februari t/m 24 augustus 2008 In Wageningen begraven Wisselende rituelen Met de expositie “In Wageningen begraven” sluit museum De Casteelse Poort direct aan bij de toenemende belangstelling in ons land voor rituelen rond de dood. Naast de traditionele kerkelijke plechtigheden ontstaan tegenwoordig sterk persoonlijk getinte ceremonies om afscheid te nemen van overleden dierbaren. De uitvaarten van enkele bekende Nederlanders op tv haalden hoge kijkcijfers. Op internet treffen steeds meer rouwenden elkaar op digitale kerkhoven. >Museum De Casteelse Poort  2 februari t/m 31 augustus 2008 Het Terracotta Leger van Xi'an Het Drents Museum te Assen toont vanaf 2 februari a.s. veertien originele, levensgrote krijgers uit het beroemde Terracotta Leger van Xi’an. De soldaten zijn afkomstig uit het grafcomplex van de eerste keizer van China, Qin Shi Huang Di, die tijdens zijn leven een mausoleum liet bouwen in de buurt van de huidige stad Xi’an. >Drents Museum  5 april 2008 Algemene Vergadering De Terebinth De Akker te Hilversum  15 en 22 april 2008 Stichting Oude Groninger Kerken organiseert samen met Arriva Touring ‘Tour de Cimetières’ >zie Actueel 19 april 2008 Tweede Uitvaarbeurs in Haarlem 10.00 – 17.30 uur in Grote of St. Bavokerk aan de Grote Markt in Haarlem >Uitvaarbeurs Colofon Terebinth Nieuwsbrief is een uitgave van De Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur en wordt uitgeven onder verantwoordelijkheid van Terebinth, tijdschrift voor funeraire cultuur. De Nieuwsbrief is ook te lezen op de website >Terebinth Nieuwsbrief 7. Foto's: Rita Hulsman, Leon Bok en Nederlands Uitvaart Museum Tot Zover Redactieadres: terebinth@planet.nl Aanmelden voor Nieuwsbrief Afmelden voor Nieuwsbrief De redactie nodigt u uit om te reageren op deze Nieuwsbrief.