Hoe heeft de vorm van grafmonumenten zich in ons land ontwikkeld? Hebben de diverse stromingen in architectuur en kunstnijverheid hun sporen nagelaten op de graftekens, of is de uiterlijke vorm (mede) afhankelijk geweest van andere factoren?

‘Op deze koude steenen zal ik dikwijls komen weenen’ (3)

De Romaanse grafstenen of sarcofaagdeksels buiten beschouwing gelaten, stammen de oudste zerken in Nederlandse kerken uit de 12de tot en met de 15de eeuw. Verreweg de meeste liggen op graven van geestelijke en adellijke personen: priesterzerken en wapenzerken. Ze zijn in gotische stijl uitgevoerd, herkenbaar aan elementen als spitsbogen, pinakels, drie- en vierpassen en een randschrift in gotische belettering. Ook de vier evangelistensymbolen in de hoeken en afbeeldingen van personen ten voeten uit kwamen in deze periode regelmatig voor. Op priesterzerken is meestal een miskelk te zien.

Op zerken van adellijke personen zijn fraai versierde familiewapens aangebracht. Een mooi voorbeeld van een gotische steen is de zerk uit 1461 in het Zuid-Hollandse Abbenbroek. Binnen de omlijsting is een gotische kapel afgebeeld, waarin een geharnaste ridder geknield de zegen van de priester ontvangt. Boven het hoofd van de ridder houdt een engel diens wapen vast. In de omlijsting is een gotisch randschrift opgenomen met wapens in de vier hoeken. De priester met miskelk en de engel zijn onmiskenbare verwijzingen naar het katholieke geloof.
Na 1500 maakte de gotische stijl plaats voor de renaissancestijl, die de klassieke Oudheid tot voorbeeld nam. Dat uitte zich onder meer in architectonische elementen als zuilen en tempelfront, en decoraties in de vorm van rolwerk, mascarons (groteske mensen -of dierenkoppen), leeuwenkoppen en vogels. Aanvankelijk ingetogen, zoals de uit 1570 daterende steen die in het Limburgse Elsloo in de muur van de grafkapel van de grafelijke familie De Geloes is gemetseld.
Later komen er meer motieven bij, zoals medaillons, rank- en bladwerk en putti. Eind 16de, begin 17de eeuw werd de decoratie theatraler, met spiralen en krullen: de overgang naar de barok. Ter illustratie een grafsteen uit 1652 voor de magistraat van Bergen op Zoom. Twee putti houden de bovenste cartouche met wapenschilden vast. Op de onderste cartouche zitten een putto met doodshoofd (links), en een bellen blazende putto (rechts), aan de onderkant bevindt zich een zandloper - symbolen voor de vergankelijkheid. Dergelijke symbolen komen overvloedig voor op zerken van na 1570, toen het protestantisme de heersende godsdienst werd. Zeis, vleermuis, omgekeerde fakkel en de Dood wezen op het ‘Memento Mori’ (‘Gedenk te sterven’). Ook teksten als ‘Heer wil door dees Doodt/ Ons alle Sterven leeren’ wezen daarop. Natuurlijk waren lang niet alle stenen zo rijk uitgevoerd, bij veel zerken beperkte men zich tot een wapenveld of een inscriptie.
Tekst en foto's: Rita Hulsman

Venlo krijgt de derde natuurlijke begraafplaats van Nederland

Stichting de Peelhof, initiatiefnemer van de begraafplaats, is gestart met de inrichting van het bosgebied in de Blerickse Bergen. Naar verwachting wordt de begraafplaats eind dit jaar in gebruik genomen.

Steeds meer mensen geven de voorkeur aan een natuurlijke begraafplaats boven klassiek begraven. De begraafplaats gaat geheel op in de natuurlijke omgeving en met het wisselende beeld van seizoenen wordt het een symbool van de kringloop van de natuur. Graven liggen niet in rijtjes, maar verspreid in het bosgebied. Daarbij wordt gebruik gemaakt van de bestaande padenstructuur
Het plan tot inrichting van een natuurlijke begraafplaats dateert van enkele jaren terug. In eerste instantie is gezocht naar geschikte locaties in de regio waaronder Sevenum en Venlo. Eind 2008 is het initiatief tot inrichting van een natuurlijke begraafplaats in het bosgebied Blerickse Bergen besproken met de gemeente Venlo. “We hebben direct positief gereageerd”, verteld wethouder Twan Beurskens (Stadsbeheer & verkeer). “Een natuurlijke begraafplaats is een goede aanvulling op de reeds bestaande voorzieningen in Venlo.” Na toetsing aan het bestemmingsplan heeft de gemeente in januari 2009 haar medewerking toegezegd bij de verdere uitwerking.
Ton Verstraelen van Stichting de Peelhof: “We zijn erg blij en trots dat we de derde natuurlijke begraafplaats van Nederland en de tweede van Limburg kunnen realiseren in het bosgebied Blerickse Bergen. Onze stichting is eind 2005 opgericht met als doel een niet levensbeschouwelijk gebonden, natuurlijke begraafplaats in de regio Noord- Limburg te realiseren. Dat is nu gelukt”, aldus Verstraelen.
 

OPROEP Het juninummer 2009 wordt een Vlaanderen-special. In dit speciale nummer staan de dodenakkers en de funeraire cultuur bij onze zuiderburen centraal. Tips voor bijzondere begraafplaatsen en foto's zijn welkom. Naast het 'papieren' nummer verschijnt er een Vlaanderen-pagina op de Terebinth-site. Reacties naar: Nieuwsbrief Terebinth

Terebinth, juni 2009

In dit nummer:
Verenigingsnieuws, Agenda en een aantal artikelen waaronder:
Funeraire wandeling in Ermelo
Verscholen in de bossen van Ermelo liggen bij het psychiatrisch ziekenhuis Veldwijk de oude en de nieuwe begraafplaats. In een ver verleden maakte redacteur Bert Pierik in de schemering kennis met de nieuwe begraafplaats, verkleed als ridder met een veel te groot zwaard. De omgeving diende als macaber decor voor een afschrikwekkend spel.
Kerkhof Overweersepolderdijk in Purmerend opgeknapt
De stichting Kerkhof Overweersepolderdijk is erin geslaagd om van de halve hectare grote dodenakker een openbaar toegankelijk rust- en stiltegebied te maken. Dit belangrijk cultuurhistorisch monument uit de 19de eeuw, komt na de restauratie als geheel in aanmerking voor plaatsing op de gemeentelijk monumentenlijst. Op het kerkhof is ook een kunstgalerieën.
Bestellen

Ecologische grafstrook
Op de begraafplaats Zorgvlied van de Gemeente Amstelveen is een ecologische grafstrook geopend. De begraafplaats voorziet hiermee aan de vraag naar natuurlijk begraven.
De grafstrook is speciaal voor mensen die na hun dood, de natuur zo min mogelijk willen belasten. De overledenen worden in natuurvriendelijke kleding begraven. Ook de kist moet biologisch afbreekbaar zijn.
Wanneer men er voor kiest hier begraven te worden, mag de kist geen kunststof, metaal of andere milieubelastende elementen bevatten.
Marguerite de Jong

Boekbesprekingen
58 miljoen doden
Moscowa, een tuin vol herinneringen
Zie Boekbesprekingen

Op de ledenvergadering van De Terebinth op 25 april jl. is Frans Renssen benoemd tot erelid van de Vereniging. Helaas kon hij persoonlijk niet aanwezig zijn op die vergadering.
Daarom is hem tijdens de excursie van verenigingleden naar de synagoge en joodse begraafplaatsen in Enschede als nog het aandenken aan zijn erelidmaatschap overhandigd. Dit bestond uit een kandelaar met de inscriptie: "Frans Renssen, vanaf 25 april 2009 erelid (en tevens medeoprichter) van de Vereniging De Terebinth.
Paul Stoffels

WORD LID VAN DE TEREBINTH De Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur, streeft naar behoud van en aandacht voor waardevolle begraafplaatsen en grafmonumenten. De vereniging organiseert excursies en geeft ook een tijdschrift en een digitale nieuwsbrief uit. Voor € 22,50 per jaar steunt u De Terebinth. Aanmelden

Centrum Funeraire Cultuur Utrechtse Heuvelrug geopend



Jankees Salverda, wethouder Dorpszaken Driebergen-Rijsenburg, opende zaterdagmiddag 9 mei het Centrum Funeraire Cultuur met de onthulling van een fraaie foto. Na een inleiding van Elly van de Baan voltrok de wethouder de ceremoniële opening.

De foto die vervolgens een plaatsje kreeg in de tentoonstelling, geeft een fraai beeld van hoe een uitvaart vroeger kon gaan. Een lijkkoets met daaromheen dragers, allen in vol ornaat. Zo ging het vroeger, dat is wat het centrum over de funeraire cultuur laat zien. De nadruk ligt op de gemeente Utrechtse Heuvelrug, maar natuurlijk krijgt de oude begraafplaats van Driebergen-Rijsenburg ook veel aandacht. Dat kan ook niet anders want het centrum is gevestigd in het voormalige baarhuisje van de begraafplaats. In de tentoonstelling wordt allerhande informatie gegeven over de begraafplaatsen in de gemeente en er is een kleine kiosk met boeken en folders met informatie over de funeraire cultuur in bredere zin.
Elke zaterdagmiddag geven gidsen rondleidingen over de begraafplaats en in de toekomst zullen de vrijwilligers nog verschillende nieuwe activiteiten organiseren. Het initiatief voor het centrum is genomen door de werkgroep Oude Algemene Begraafplaats van de stichting Driebergen-Rijsenburg Vroeger en Nu.
oor meer informatie: Funerair Centrum
Tekst en foto: Leon Bok

Oude Kerkhof Valkenswaard

De renovatie van de oude gemeentelijke begraafplaats aan de Kerkhofstraat in Valkenswaard is afgerond. Op 29 mei j.l. werd dit met een feestelijke bijeenkomst op de begraafplaats gevierd.

Al in de Middeleeuwen was er op deze plaats een begraafplaats rond een kerk, de Nicolaaskerk. In 1860 werd het schip van de kerk afgebroken en in 1889 ook de toren. De begraafplaats zelf werd in 1975 gesloten; er vinden alleen nog bijzettingen plaats.
Het plan de gesloten begraafplaats op den duur te ruimen, is door de bemoeienissen van heemkundekring Weerderheem en daarna de gemeentelijke monumentencommissie onder de inspirerende leiding van ing. W.L.P. Coolen omgebogen in het voorstel het Oude Kerkhof onderdeel te laten uitmaken van het Centrumpark met behoud van de in cultuurhistorisch opzicht waardevolle delen en grafmonumenten. In 2002 begon de gemeente met de opwaardering en revitalisering van de oude begraafplaats.
In een eerder stadium werd onder andere het middeleeuwse kerkerf met een laag muurtje omgeven en werden de contouren van de oude Nicolaaskerk in de bodem aangegeven.
Nu is ook de Calvarieberg, waarin geestelijken zijn bijgezet, hersteld. Daarbij zijn onder andere de kapotte beelden van Maria en Johannes vervangen door replica’s.
Rindert Brouwer, regiocoördinator van De Terebinth in Zuidoost Noordbrabant

Colofon
Terebinth Nieuwsbrief is een uitgave van De Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur en wordt uitgeven onder verantwoordelijkheid van Terebinth, tijdschrift voor funeraire cultuur.
De redactie nodigt de lezers uit om te reageren op deze Nieuwsbrief.
Adverteren in de Nieuwsbrief: nieuwsbrief@terebinth.nl
Redactieadres: nieuwsbrief@terebinth.nl
Aanmelden voor Nieuwsbrief
Afmelden voor Nieuwsbrief