 Nieuwsbrief Terebinth nummer 15 | april 2009 | 258 ex.
|
In dit nummer |
|
Hoe heeft de vorm van grafmonumenten zich in ons land ontwikkeld? Hebben de diverse stromingen in architectuur en kunstnijverheid hun sporen nagelaten op de graftekens, of is de uiterlijke vorm (mede) afhankelijk geweest van andere factoren? |
Dit is deel 2 van een serie
over gedenktekens met het accent op de vorm. |
|
‘Op deze koude steenen zal ik dikwijls komen weenen’ (2) Voor mensen die niet tot de welgestelden behoorden, speelde de vorm van een grafteken aanvankelijk geen rol van betekenis. Ze hadden behoefte aan een herkenbare markering op het graf van hun dierbare, hoe klein ook. Behalve simpele houten graftekens, zijn er ook eenvoudige stenen exemplaren bewaard gebleven. De oudste stammen uit de 19de eeuw. Het betreft zowel kleine staande als kleine liggende stenen.
Soberheid in leven en sterven
Smalle stèles Tekst en foto's: Rita Hulsman |
|
Na lang onder het maaiveld te hebben
gelegen, zijn op de begraafplaats van Harlingen enkele jaren geleden
onder meer tal van kleine liggende stenen opgegraven in een oud vak, dat
geruimd moest worden. De kleinste tegels vermelden niet veel meer dan
regel- en grafnummer en de initialen of de naam van de overledene.
Bijvoorbeeld
‘P.R.S./ 1835’ op een tegel van 26x26 cm, ‘R.D. Faber/ 1843’ op
een tegel van 35x35 cm en ‘Trientje Wietsma/ 1850/ R12 N 18’. Een andere
kleine steen vermeldt ook de leeftijd: ‘Antje d. Jong/ overl. d.1e
Mei/ 1840 oud 17 jaar’. De stenen zijn niet of nauwelijks versierd.
Anderen kozen voor
kleine stenen uit zuinigheidsoverwegingen of vanwege hun religieuze
overtuiging. Dat laatste is nog steeds goed te zien op het kerkhof van
Tienhoven in de Alblasserwaard. Het christelijk geloof schreef soberheid
voor in leven en in sterven. Vandaar dat tot aan de Tweede Wereldoorlog
de enige grafaanduiding een vierkant stenen nummerpaaltje
was. Hergebruik uit zuinigheidsoverwegingen. Zo kun je de stoeppalen
typeren die op diverse begraafplaatsen als grafmonument dienen.
Terschelling heeft er nog ongeveer 48. De lage palen markeerden
oorspronkelijk de stoep voor het huis. Na de dood van de bewoner werden
ze overgeplaatst naar de begraafplaats, wat de aanschaf van een
grafsteen uitspaarde. Ook de Hervormde begraafplaats in Driesum bezit
een drietal stoeppalen. Op één ervan staat: ‘1817/ Den 13 Augustus/ is
overleden/ Jitske Gerbens/ Oud 74 Jaren/ en ligt alhier begraven.’ En
daaronder een tweede inscriptie: ‘Harmen Douwes,/ overleden den/ 13
April 1840/ oud 70 Jaren.’ De andere dateren uit 1819 en 1840.
Verwant aan de
stoeppalen, maar doorgaans hoger, zijn de smalle stèles. Eén van de
smalste staat op de oude algemene begraafplaats aan de voet van de
Brandaris op Terschelling West. De inscriptie luidt: ‘Hier ligt/
begraven/ de Heer/ Jan/ Zeijlemaker/ oud 90 jaar/ 8 maanden/ overleden/
den 11 Sep/ tember 1835’.De waarde van
stoeppalen en qua afmeting vergelijkbare smalle stèles is inmiddels
erkend. Dat ook de allerkleinste stenen graftekens funerairhistorisch
van belang zijn, wordt nog vaak over het hoofd gezien. De Westhoek
Foto: Peter van Deutekom
| Bokje over... Monumenten van de toekomst |
|
|
Ik
heb onlangs een symposium bijgewoond over veranderende rituelen rondom de dood.
Gezien de belangstelling een ‘hot issue’. Er waren voornamelijk bezoekers uit de
uitvaartbranche, de palliatieve zorg en aanverwante beroepen die allen te maken
hebben met het stervensproces en de uitvaart. Rituelen rondom sterven worden
steeds individueler en ook in de rouw is een verandering gaande. |
(Be)Graven
op de Utrechtse Heuvelrug
In de kleine voorkamer wordt door middel van fotocollages de funeraire cultuur
van de dorpen van de Gemeente Utrechtse Heuvelrug gepresenteerd.
|
Onlangs is in Driebergen het kleinschalige Centrum
Funeraire Cultuur geopend. De Werkgroep Oude Algemene Begraafplaats van de
Stichting Vroeger en Nu, Driebergen-Rijsenburg heeft in het voormalige baar- en
woonhuis (naast het museum van Vroeger en Nu) een permanente expositie en
(bezoekers)centrum ingericht.
Deze funeraire
cultuur heeft door buitenlandse invloeden en de bijzondere geografische
omstandigheden van dit gebied soms een eigenzinnig en bijzonder karakter
gekregen die zeer de moeite waard is om te presenteren. GAST AAN HET WOORD
Eerste wettelijke grafruiming in Suriname
| De grootste dodenakker van Paramaribo kampt al jaren met gebrek aan ruimte. Alleen de hoofdpaden zijn nog vrij van graven. In Suriname laat men de doden op begraafplaatsen uit respect met rust. Tot tien jaar geleden ging dat zonder problemen. Het gebrek aan uitbreidingsmogelijkheden in de stad zorgde ervoor dat de begrafeniswet werd gemoderniseerd. Sonja Lisse is de nieuwe directeur van deze rooms-katholieke begraafplaats in Paramaribo. Het is oktober 2008, buiten is het 31 graden en naast haar bureau staat een ventilator. |
 |
De wet is er onverwacht snel doorheen gekomen!
De procureur-generaal heeft mij twee weken geleden schriftelijke toestemming
verleend. Op
drie november, de dag na Allerzielen, beginnen we met het ruimen van de eerste
175 graven,
hoewel er een vergunning is gegeven voor 600 graven. De medewerkers gaan bij de
oude
ingang aan de Princessestraat aan de slag. Daar liggen de oudste graven daterend
vanaf 1917.
Maar wat doet u met die oude grafmonumenten?
Ik heb er met de heer Focké van Stichting Gebouwd Erfgoed rondgelopen en we
laten bijvoorbeeld
een fraai grafmonument uit 1917 staan. Hij zou nog met een lijst van te
beschermen
graven komen maar zolang die er niet is, houd ik die historische hoek in de
gaten. We
gaan heel zorgvuldig te werk. Eerst heeft het Heilig Verbond via lokale media de
gemeenschap
verteld dat we zouden beginnen met het ruimen van graven van veertig jaar en
ouder.
Hoewel de wet het niet verplicht, is ook aan de nabestaanden via internet, de
Wereldomroep
en Radio Zorg en Hoop het voornemen tot ruiming bekend gemaakt. In de Ware Tijd
en de
West kon men lezen dat als iemand tegen ruiming was verlenging van de grafrust
voor tien
jaar mogelijk was. Tien jaar kost 2400 Surinaamse dollar (toen 800 euro, red.)
Tot nu toe was alles bijna gratis, dan is 80 euro per jaar best veel?
Bij de nieuwe teraardebestellingen zullen, na de herinrichting, de kosten voor
onderhoud
worden doorberekend. Het geld zal worden gebruikt voor het onderhoud van de
begraafplaats.
De omrastering van de voorkant wilde ik al vervangen, maar het bestuur heeft
voorgesteld
dit mee te nemen bij de herinrichting. Ongeveer dertig van de zeshonderd
rechthebbenden
hebben zich aangemeld voor verlenging. Volgend jaar komen de graven van twintig
jaar en ouder in aanmerking voor ruiming omdat dan de wettelijke termijn van een
jaar voor
de bekendmaking in acht is genomen. Ook de registratie zijn we bezig ter hand te
nemen. De
informatie in oude boeken wordt gedigitaliseerd.
Wie doet de ruiming?
Eerst zal de bisschop de zegen over de allereerste wettelijke ruiming in
Suriname uitspreken.
Dan komt de heer Hennep van het Surinaamse crematorium met zijn door
Nederlanders
opgeleide ploeg mannen. Deze gaat handmatig aan de slag. Het is nu de goede tijd
ervoor, voordat eind november de regentijd begint. Architect Dikland heeft een
plan voor
de herinrichting van het landschap gemaakt. Eerst de afwatering, dan de paden en
vervolgens de
aanplant van bomen. In de herinrichting zijn ook urnenwanden geprojecteerd. We
zijn bezig aan
een grote verandering en stap voor stap zal de gemeenschap zien dat het begraven
en de bezoeken hier aangenamer worden!
Jannes H. Mulder
Dit artikel verscheen eerder in Terebinth,
tijdschrift voor funeraire cultuur, december 2008.
Vooraankondiging Fotowedstrijd 2009
Begraafplaats in de buurt
Ook dit jaar organiseert De Terebinth een fotowedstrijd. Dit jaar nodigt de redactie u uit in uw eigen omgeving op zoek te gaan. We vragen u:
- twee foto’s digitaal op te sturen
- van een begraafplaats of kerkhof bij u in de buurt (binnen een straal van 50 km van uw woonplaats)
- het mag gaan om de ingang, monumenten, een boom of wat u maar wilt
- als de twee foto’s in combinatie maar een aansprekend beeld geven en andere mensen uitnodigen er ook eens een kijkje te nemen. Het hoeft niet persé om funerair erfgoed te gaan.
- De sluitingsdatum voor inzending is 1 oktober 2009 en
- bij de inzending van de foto geeft u uw eigen naam, adres inclusief mailadres op plus de naam en plaats van de locatie waar beide foto’s zijn genomen. Een korte toelichting op de foto mag.
Meer informatie over de fotowedstrijd in het volgende nummer van de Nieuwsbrief en Terebinth (juni 2009). Inzendingen naar: terebinth@planet.nl
.
|
Jamin terug in
Rotterdam Op RK begraafplaats St. Laurentius aan de Nieuwe Crooswijkseweg 123 is vorige week donderdag een foto-expositie geopend over de voormalige Jaminfabriek in Crooswijk. De fabriek stond van 1887 tot circa 1980 aan de Hugo de Grootstraat en werd gebouwd op initiatief van Cornelis Jamin. Samen met zijn tweede vrouw werd hij op St. Laurentius begraven en op hun graf werd een bijzondere kapel geplaatst. Enige jaren geleden werd de kapel gerestaureerd. Nu is het weer een van de pronkstukken van de begraafplaats. Bijna dertig jaar na het vertrek van de fabrieken van Jamin uit Crooswijk, komt die naam nu weer terug in Rotterdam. Een projectgroep werkt aan de totstandkoming van een blijvende herinnering aan de ‘Meisjes van Jamin’ en de fabriek, die ooit de grootste werkgever in de wijk was. Behalve een kunstproject wordt ook gestreefd naar een boekje met wandeling |
rond Jamin-locaties in Crooswijk en Rotterdam, eenexpositie in het Historisch Museum Rotterdam en een jeugdproject rond de voormalige zoet- en suikerwarenfabriek. Op 17 maart werd als eerste activiteit een druk bezochte wijkreünie gehouden voor oud-medewerkers en buurtgenoten. Meer dan tweehonderd belangstellenden haalden naar hartenlust herinneringen op en onder hen werd het allernieuwste snoepgoed van Jamin uitgedeeld. De foto-expositie op St. Laurentius staat op de historische arcade. Na het bekijken van de expositie kan men het kapelletje van Jamin bezichtigen, dat tijdens de duur van de tentoonstelling is opengesteld. In de kapel prijken de portretten van de overledenen. Na meer dan 100 jaar zijn zij nog haarscherp. De tentoonstelling is maar één week te zien, dus tot woensdag 8 april 2009. De begraafplaats is dagelijks geopend van 8.00–16.00 uur en op zondag van 10.00-16.00 uur.
|
| KORTE BERICHTEN | |||
Waar gebeurd Het komt nog steeds voor. We leven maart 2009. Vader/opa is overleden en de volgende dag gaat de complete familie, twintig man sterk, bestaande uit kinderen, kleinkinderen, broers en zussen met aanhang naar het mortuarium. Ze wachten even en worden vervolgens naar het zaaltje gebracht waar vader/opa opgebaard ligt. De hele familie nadert de kist en ontdekt tot hun ontzetting dat daar niet opa ligt, maar een vreemde met de kleren van opa aan. De familie vlucht verbijsterd het zaaltje uit. Grote consternatie nu ook bij de begrafenisonderneming, want waar is opa? En wie is de man in de kist? De begrafenisondernemer weet het ook allemaal niet. De familie moet ontzet naar huis en hoort na drie uur dat opa gevonden is. Hopelijk weet de begrafenisondernemer nu tevens wie die andere overledene was. En gelukkig dat opa niet al gecremeerd was. De familie krijgt duizend excuses en moet het daarmee doen.
DE
KWESTIE
|
RK Kerkhof Helenaveen | ||
De Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur, streeft naar behoud van en aandacht voor waardevolle begraafplaatsen en grafmonumenten. De vereniging organiseert excursies en geeft ook een tijdschrift en een digitale nieuwsbrief uit.
Voor € 22,50 per jaar steunt u De Terebinth.
|
Colofon |