Hoe heeft de vorm van grafmonumenten zich in ons land ontwikkeld? Hebben de diverse stromingen in architectuur en kunstnijverheid hun sporen nagelaten op de graftekens, of is de uiterlijke vorm (mede) afhankelijk geweest van andere factoren?

‘Op deze koude steenen zal ik dikwijls komen weenen’ 

Het plaatsen van een gedenkteken op een graf was eeuwenlang alleen weggelegd voor de rijken. Zij konden een grafzerk in de kerk betalen. Gedenktekens op de kerkhoven, waar de minder bedeelden werden begraven, kwamen voor 1800 nauwelijks voor. Alleen op een enkel graf stond een houten plank of een kruis. De plank stamt af van het gebruik om een overledene, gewikkeld in een lijkwade, op een plank naar het graf te dragen. Later werd de plank op het gedichte graf geplaatst.

Het verbod op het begraven in kerken, dat in 1829 van kracht werd, leidde tot de aanleg van begraafplaatsen buiten de bebouwde kom. Hier, en op de kerkhoven in plaatsen met minder dan duizend inwoners, lieten welgestelden zerken en grafmonumenten plaatsen. Maar voor de lagere klasse veranderde er aanvankelijk niet veel. Als er al een markering kwam, was dat een nummeraanduiding, een houten kruis of een houten plank. Dergelijke graftekens moeten overal in het land hebben gestaan, maar de meeste zijn vergaan. Het hout ging in weer en wind hooguit zestig tot tachtig jaar mee, tenzij de nabestaanden het object goed onderhielden. De oudste bewaard gebleven houten planken in ons land dateren voor zover bekend uit het laatste kwart van de 19de eeuw. Op Huisduinen bij den Helder staat een plank uit 1877, waarvan de inscriptie nog net leesbaar is, in Zweeloo staan planken uit 1876 en 1878. De oogst uit de eerste helft van de 20ste eeuw is groter. De vormgeving varieert. Een op de grond staand langwerpig kastje met een puntige top en een primitieve inscriptie achter glas uit 1902 staat in Vierpolders. In  Nieuwe-Tonge staat een bescheiden plank met een naamplaatje erop uit 1918. Hoge houten stèles staan bijvoorbeeld in Valthermond (1917) en Almelo (1918). Het kerkhof van Rinsumageest bezit een breder model uit 1920, bevestigd aan een paal. Hier is een stukje metaal over de top gedrapeerd om inwateren tegen te gaan. In Stad aan ’t Haringvliet heeft een houten raamwerk met een tekstplaatje van zwart marmerglas uit 1931 de tijd ternauwernood doorstaan. Een kastje aan een houten paal uit 1933 in Oostvoorne loopt op zijn laatste benen, evenals een plank met puntige top en een miniem houten afdakje uit 1934 in het Zeeuwse Nieuwdorp. Hier en daar staan nog zogenaamde houten ‘ledikanten’ uit de eerste decennia van de 20ste eeuw. De variaties moeten legio zijn geweest, maar de weinige overgebleven objecten verkeren in slechte staat.

Almelo	Nieuwe-Tonge	Nieuwdorp	Oostvoorne

Niet altijd is een houten grafteken een blijk van armoede. Soms is het een uitdrukking van de levensovertuiging, zoals in Nieuwe-Tonge, waar het dominante orthodox gereformeerde geloof alleen het gebruik van eenvoudige graftekens toestond. Nog steeds richten sommigen hier dezelfde houten plankjes op.
Dat zelfs graftekens van de kleine man iets van de heersende vormgeving kunnen meekrijgen, is te zien aan het kastje in Oostvoorne, dat iets van Art Déco weg heeft. Maar niet genoeg om behoud te rechtvaardigen. Het argument zeldzaamheid heeft veel betere papieren. Net als bij de zeldzaam geworden graftrommels wordt het tijd om alle overgebleven houten objecten te inventariseren en een selectie daarvan te behouden voor het nageslacht. Wachten we nog langer, dan zullen bijna alle houten objecten van vóór 1945 zijn vergaan. Laten we zuinig zijn op de gedenktekens van de armen, die toch al zo weinig sporen hebben nagelaten.

Tekst en foto's: Rita Hulsman

De Namen der Naamlozen, € 11,90. Bestelades: GGzE locatie De Grote Beek, Boschdijk 771, 5626 AB Eindhoven.

Interessante links naar begraafplaatsen
Op de website staan interessante links naar verenigingen en stichtingen die zich inzetten voor het behoud van historische begraafplaatsen.
De lijst is nog onvolledig. Graag aanvullingen.
Stuur deze naar: webmaster Terebinth

 Terebinth in actie

Overijssel
Twee leden van De Terebinth hebben tezamen met de Stichting voor Scholing, Restauratie en Innovatie in de Bouw in Overijssel (RIBO) en het Overijssels Landschap diverse gemeenten in Overijssel bezocht om te praten over de uitvoering van restauratiewerkzaamheden op oude begraafplaatsen door langdurig werkloze jongeren. De jongeren die deelnemen aan het project volgen een restauratie-opleiding en verrichten onder begeleiding herstelwerkzaamheden aan grafmonumenten, hekken, baarhuisjes etc

Friesland
De Terebinth heeft samen met het kerkbestuur van het kerkje van Olterterp een concept opgesteld met voorschriften voor het plaatsen van grafmonumenten op het plaatselijke kerkhof. Hierin wordt bepaald dat nieuwe monumenten moeten aansluiten op de aanwezige klassieke Friese stèles van hardsteen met opgehakte letters. Hiermee wil het kerkbestuur de groei van gepolijste golfkopjes tegengaan.

Gelderland
Een van de rouwkamers in het rouwcentrum van de Begrafenis- en Crematievereniging Wezep  e.o. heeft de naam Terebinth gekregen.

Noord-Brabant
Het voorstel van burgemeester en wethouders van Etten-Leur om het oude kerkhofje bij de Hervormde kerk te sluiten heeft tot protesten onder de plaatselijke bevolking geleid. Het kerkje waar de vader van Vincent van Gogh voorging als predikant is nu in gebruik als raadszaal. De Terebinth heeft protest tegen de sluiting aangetekend op basis van de Wet op de Lijkbezorging.

 DE KWESTIE

Graag uw mening over...
De Terebinth heeft in de afgelopen jaren naast kleine publicaties (Begraafplaatsen als Cultuurbezit) ook een Funeraire Reeks waarin de funeraire cultuur van een stad of streek wordt beschreven, uitgegeven. Moet De Terebinth volgens u:
- deze publicaties blijven verzorgen?
- meer diverse publicaties uitbrengen?
- publicaties uitbesteden?
- geen publicaties meer doen?
Stemmen

Uitslag Poll Nieuwsbrief 12
Er reageerde slechts een lezer op de vragen in Nieuwsbrief 12.

Met welke organisaties moet De Terebinth samenwerken?
Dodenakkers, Altvoorde, Oude Groninger Kerken, Nederlandse Genealogische Vereniging (NGV) en plaatselijke en regionale historische verenigingen.

Waarom juist met deze organisaties?
Ik noem deze organisaties omdat deze kwaliteit en deskundigheid hebben. De leden van de NGV kunnen gebruik maken van het stenen archief van begraafplaatsen. Historische verenigingen omdat zij geïnteresseerd zijn in cultureel erfgoed dus ook funerair erfgoed.

Colofon
Terebinth Nieuwsbrief is een uitgave van De Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur en wordt uitgeven onder verantwoordelijkheid van Terebinth, tijdschrift voor funeraire cultuur.
Adverteren in de Nieuwsbrief: terebinth@planet.nl
Redactieadres: terebinth@planet.nl
Aanmelden voor Nieuwsbrief
Afmelden voor Nieuwsbrief
De redactie nodigt de lezers uit om te reageren op deze Nieuwsbrief.