| Het huidige Jaar van het Religieus Erfgoed gaat niet alleen over religieuze gebouwen, maar ook over de daarmee samenhangende elementen als tuin, park of begraafplaats, pastorie, kapel of school. In deze serie ligt de nadruk op het funeraire aspect van het religieuze erfgoed. |
Dit is deel vijf uit een serie over Het belang van samenhang', een serie over religieus erfgoed in het kader van het >Jaar van het Religieus Erfgoed.
Deel een verscheen in
Nieuwsbrief 7. |
Het belang van Samenhang, deel
5
Waar nu de rooms-katholieke begraafplaats van de parochie H.H. Agatha
en Barbara te Oudenbosch ligt, stond tot ver in de 19de eeuw de St. Agathakerk, die uit 1513 dateerde. Dit godshuis was in de jaren zestig van de 19de eeuw niet alleen te klein geworden, maar ook erg bouwvallig. Pastoor Willem Hellemons
schakelde niemand minder dan de beroemde architect P.J.H. Cuypers in als bouwmeester van de nieuwe kerk: een imposante basiliek naar het voorbeeld van de St. Pieter in Rome.
De bouw begon in 1865. De inwijding had vijftien jaar later plaats, hoewel de voorgevel wegens geldgebrek in de ruwe hoofdvorm was blijven steken. Pastoor Hellemans heeft de voltooiing van de façade niet meer meegemaakt. Hij overleed in 1884 en is begraven in de grafheuvel op de begraafplaats. Toen was de oude kerk inmiddels afgebroken. G.J. van Swaay kreeg opdracht de voorgevel van de basiliek af te bouwen. Dat gebeurde tussen 1890-1892. Deze architect maakte ook het ontwerp voor de begraafplaatskapel, die in 1894 tot stand kwam. De kruisvormige kapel is opgetrokken uit stenen van de oude kerk die vervolgens gepleisterd en geschilderd werden. De zadeldaken zijn gedekt met pannen. Waar de daken kruisen, staat een achthoekige dakruiter met spits. In de gevelvlakken bevinden zich rondboogramen en in een van de korte zijden is een rondboogvormige hoofdingang aangebracht. De recent opgeknapte kapel staat op de rijksmonumentenlijst.
Samenhang verstoord
In de arcade die de begraafplaats aan de straatzijde afsluit is een Heilig Hartbeeld van J. Custers uit 1922 opgenomen. Het is een element dat de beslotenheid en het totaalbeeld versterkt.
Dit zorgvuldige oog voor samenhang ontbreekt volledig bij latere bouwplannen.
Achter de kapel is een uiterst simpel eenlaags rechthoekig dienstgebouwtje verrezen. Waarschijnlijk lagen hieraan dezelfde overwegingen ten grondslag als in 1872 bij de bouw van het lijkenhuisje op de rooms-katholieke begraafplaats te Klein-Dongen. De vicaris van het kapittel van Breda liet het parochiebestuur weten: ‘Gijl. zult er niet buiten kunnen (...) een lijkhuisje op of bij uw kerkhof te plaatsen.’ Maar: ‘Wij zijn met u van gevoelen dat in dit geval zooveel mogelijk spaarzaamheid moet in achtgenomen worden.’ Het dienstgebouwtje in Oudenbosch is van kunststof en heeft een plat dak. Hoewel het enigszins verstopt ligt achter de kapel, steekt het daar niettemin in alle opzichten armzalig bij af. Tevens is achter de vrij open afscheiding aan de achter- en zijkant van de begraafplaats forse nieuwbouw verrezen. Aan enige vorm van overgang tussen de oude tuin van de doden en de nieuwe tuinen en erven van de levenden is niet gedacht.
Al met al levert deze plek een gemengd beeld op. De 19de-eeuwse begraafplaats en de kapel zijn visueel verbonden met de toren van de basiliek en maken deel uit van de historische kern van Oudenbosch. De kapel houdt in de stenen waarvan hij is opgebouwd nog iets vast van de afgebroken middeleeuwse kerk. Maar de samenhang wordt verstoord door het dienstgebouwtje op de begraafplaats en het ontbreken van afstand en scheiding tussen de nieuwbouw en de dodenakker.
Foto en tekst: Rita Hulsman |
|
Bokje over... |
|
Hoge bomen
 Als je veel begraafplaatsen bezoekt zijn er altijd zaken die opvallen. Uiteraard zijn dat de oudere, nog behouden grafmonumenten, de soms fraaie gebouwen maar ook het bloeiende en groeiende groen. Bomen, struiken en planten zijn een weldaad voor een begraafplaats terwijl soms
de totale afwezigheid ervan ook een geheel eigen sfeer oproept. Maar er kan niet
alleen een lofzang op het fraaie groen op begraafplaatsen worden gehouden. Er vallen ook andere zaken op, zoals ik
onlangs constateerde toen ik een aantal begraafplaatsen in Noord-Brabant en Zuid-Holland bezocht.
Aan het einde van de dag kwam ik tot de slotsom dat er op begraafplaatsen kennelijk veel bomen sneuvelen, maar dat er niets voor in de plaats komt. Ik zag stobben van kolossale bomen, netjes afgezaagd.
Afgezaagd omdat ze misschien een gevaar gingen opleveren voor hun omgeving. Bomen die te oud worden kunnen gevaarlijke
situaties opleveren voor bezoekers en schade toebrengen aan grafmonumenten. Wanneer dergelijke bomen weggehaald worden, zal niemand al te veel bezwaar maken. Maar de stompen die ik tegenkwam waren niet vers maar soms al jaren oud en flink ingerot.
In sommige gevallen, te beoordelen aan de stamomvang, had zo’n boom ooit behoorlijk bijgedragen aan het beeld van de begraafplaats. Vreemd genoeg was er geen nieuwe aangeplant en dat was op meerdere plekken het geval.
Hoewel aan veel kapvergunningen tegenwoordig een herplantplicht vast zit, is dat kennelijk in veel gemeenten nog steeds niet het geval. Dat wil zeggen dat gemeenten feitelijk wel een kapvergunning afgeven, maar niet kijken naar wat de impact is van het verdwijnen van de boom. In sommige gevallen, bijvoorbeeld bij uitbreidingen van wegen of woningen, is dat logisch. Op begraafplaatsen kan dat
echter leiden tot grote gaten in de omranding en in het beeld.
De logica van het kappen van bomen en het laten zitten van de stobbe is vaak een
financiële kwestie. Kost het neerhalen van een honderdjarige boom al veel geld, het uitfrezen van de stobbe, klaarmaken van het plantgat en de aankoop van een nieuwe boom, maken zo’n klusje tot een kostbare aangelegenheid. Het wordt nog erger wanneer blijkt dat de ruimte die dergelijke bomen innamen na verloop van tijd wordt gebruikt voor grafuitgifte. Als de stobbe voldoende ingerot is worden de resten verwijderd en men heeft weer extra plaats. Dat daarmee een tweede keer het beeld en karakter van veelal de oudere delen van een begraafplaats geweld wordt aangedaan,
beseft men in veel gevallen niet.
Foto en tekst: Leon Bok
Reageren
op dit artikel. |
|
Tour de Cimetières
 Op 7 augustus jongstleden nam ik op verzoek van de redactie van het blad
Terebinth deel aan een busreis, georganiseerd door de Stichting Oude Drentse Kerken in samenwerking met Arriva Touring. Dit was al de derde dagtocht deze zomer met als titel Tour de
Cimetières langs Drentse begraafplaatsen;een vierde volgde nog.
Het idee voor deze 'toeren' is afkomstig van Wout Brinkhuis, die als buschauffeur van Arriva Touring optrad.
Brinkhuis werd geïnspireerd door een bezoek aan Père Lachaise, de beroemde Parijse begraafplaats en dacht: waarom neem ik niet het initiatief om in Nederland mooie kerkhoven en begraafplaatsen te bezoeken met een groep belangstellenden?
Langs hunebedden en tumili
Een succesvol contact met de Stichting Oude Groninger Kerken leidde tot diverse Tours de
Cimetières in Groningen en later Drenthe. En wellicht volgt volgend jaar
ook in Friesland. Voorheen deed Wout iets heel anders: hij was bezig met beleid in de gemeente Groningen. Na zijn vervroegde pensionering heeft hij een nieuwe uitdaging gevonden in het optreden als buschauffeur voor reizigers met zo’n speciaal doel.
Het deed mij goed dat zo velen geïnteresseerd zijn in ons religieus erfgoed: met 43 andere belangstellenden bezocht ik die dag de Noorderbegraafplaats te Assen, de
hunebedden te Rolde, reed ik langs het tumulibos (tumuli zijn grafheuvels), bezocht ik de Magnuskerk te Anloo
met graf- en gedenkstenen, de begraafplaats te Annerveen, de grafmonumenten in de voormalige psychiatrische inrichting Dennenoord, de joodse begraafplaats en de synagoge - een mediene-sjoeltje - in Zuidlaren.
Dennenoord
Wat heeft het me meest getroffen: het enthousiasme van onze gidsen: dominee Geert Hovingh,
die een belangrijke rol heeft gespeeld in het restaureren van de joodse
begraafplaats en de synagoge en Wolter ter Steege die zijn kennis over
het Drentse landschap met ons deelde.
Maar vooral werd ik geroerd door het bezoek aan Dennenoord. 'De begraafplaats dateert uit het begin van de
20ste eeuw. Tot ver na de Tweede Wereldoorlog werden er patiënten begraven, meestal onder een paaltje-met-nummer,
want ze woonden er al zolang dat de familie ze vaak vergeten was… Maar
er werden ook personeelsleden ter aarde besteld en
– als ze op het terrein woonden
– hun partners en kinderen. Uiteraard kregen die wel een keurige grafsteen. Onderscheid moet er zijn. Inmiddels is de begraafplaats gesloten en
– dat is een sprekende gedachte
–- wordt nu weer overgelaten aan de
natuur', zo luidt een citaat uit het begeleidend gidsje van de die dag.
Hoeveel menselijk leed ligt onder deze graven, denk ik als ik deze begraafplaats zie.
Foto's en tekst: José Hageman
Foto's: Begraafplaats Dennenoord |
Fotowedstrijd verlengd tot half oktober
|
 Het jaar 2008 is op initiatief van de Stichting Kerkelijk Kunstbezit Nederland uitgeroepen tot het Jaar van het Religieus Erfgoed. Het gaat daarbij om kerken, synagogen, kloosters, moskeeën, abdijen en begraafplaatsen. Bij begraafplaatsen komt
De Terebinth in beeld. Daarom is het thema van de fotowedstrijd van De Terebinth in 2008: Religieus Funerair Erfgoed.
Meer informatie,
zie website
|
|
Bisschoppelijke kapel op het oude kerkhof van Roermond. Foto:
© Bert Pierik. |
Speciale aanbieding
|
 |
Provinciehoofdsteden
Middelburg, Den Haag, Leeuwarden, Zwolle en Arnhem
Twee delen voor
€ 10,-*,
per stuk € 6,-*
De Reeks Funeraire Cultuur beschrijft bezienswaardige kerkhoven, kapellen, begraafplaatsen, crematoria, hekwerken, grafmonumenten en treurbomen uit het verleden en het heden in Nederland. Vanwege de aandacht in dit nummer voor een begraafplaats in de buurt van Amsterdam en de nabijheid van Flevoland, nu een bundel van deze eerder verschenen boekjes. De Terebinth biedt u deze voor een speciale prijs aan. |
|
* ledenprijs. Niet-ledenprijs € 7,00,
twee delen 12,00. Prijs exclusief portokosten.
U kunt de deeltjes
bestellen via de website
. Ook verkrijgbaar in de boekhandel. De actie loopt nog tot 1 december 2008. |
|
Excursie Ameland
Op 6 september organiseerde de Vereniging De Terebinth een excursie op het Waddeneiland Ameland. Antoine Fonville maakte onderstaande
foto-impressie.
.JPG) |
.JPG) |
.JPG) |
| Begraafplaats Ballum |
Kerkhof NH-kerk Hollum |
RK Begraafplaats Nes |
Agenda
17 januari t/m 31 december 2008
Jaar van het Religieus Erfgoed
t/m 12 oktober
De Kabbala –graven van Safed
Safed is één van de vier Joodse heilige steden. Het is de hoogst gelegen stad in Israël en is
vooral bekend als hoofdcentrum van het Joods mysticisme, beter bekend als Kabbala.
Op de begraafplaats van Safed liggen vele vooraanstaande kabbalisten begraven. Bij hun
blauw geschilderde graven wordt gebeden en worden er kaarsen gebrand.
Pauline Prior maakte er begin 2008 een serie indrukwekkende foto’s.
Lees verder
16 t/m 18 oktober
Uitvaart Vakbeurs 2008
Van donderdag 16 tot en met zaterdag 18 oktober 2008 vindt in de Evenementenhal in Gorinchem de Uitvaart Vakbeurs 2008 plaats. Deze vierjaarlijkse vakbeurs is hét platform voor de gehele uitvaartbranche.
Meer informatie
22 november 2008
Excursie Tot Zover en De Nieuwe Ooster
De Terebinth organiseert een excursie naar het Nederlands Uitvaart Museum Tot Zover in Amsterdam, in combinatie met een bezoek aan De Nieuwe Ooster.
29 november 2008
Extra Algemene Vergadering De Terebinth
In Zalencentrum De Akker in Hilversum. Na de lunch zal de heer Van der
Putten van Grafzorg het middagprogramma verzorgen.In de komende
Nieuwsbrief wordt het programma van de AV gepubliceerd.
Tips voor de agenda, stuur een mailtje naar
agenda Terebinth
|
Regiocoördinatoren
zijn de spil van de vereniging
Zaterdag 20 september
stelde begraafplaats Moscowa in Arnhem in de aula een zaal ter beschikking aan
De Terebinth. Daar vond een bijeenkomst plaats van het nieuwe (interim) bestuur
en de regiocoördinatoren.
Doel van de bijeenkomst was een herbezinning op de vraag: waartoe ben ik als
reco op aarde? De bestaande taakomschrijving is zo uitvoerig en gedetailleerd
dat deze vaak nogal overweldigend overkwam. Daaraan voldoen betekent in feite
een fulltime baan. Voorafgaand aan de discussie stelde het nieuwe bestuur zich
voor met het ambitiestatement. Hierin worden de doelstellingen en waarden van De
Terebinth geformuleerd. Het is de oriëntatie en de bron van inspiratie voor
iedereen die door zijn handelen vorm en inhoud geeft aan De Terebinth. In goede
harmonie werd gebrainstormd en gediscussieerd en een nieuwe lijn uitgezet,
waarin iedereen zich kon vinden. In a nutshell: een regiocoördinator stelt zich
in zijn regio op de hoogte van het funeraire erfgoed, probeert het gedachtegoed
van De Terebinth uit te dragen, te bouwen aan een netwerk en daar waar nodig
gevraagd en ongevraagd te adviseren. Hij legt verantwoording af aan het bestuur,
ontwikkelt zijn deskundigheid en heeft recht op bijstand, ondersteuning en
bijscholing. In diverse regio’s worden nog regiocoördinatoren gezocht. Kijk op
www.terebinth.nl/regio/regios.htm
Tekst:
Rindert Brouwer. Foto: Ed Kuik
WORD LID VAN DE TEREBINTH
 De Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur, streeft naar behoud van en aandacht voor waardevolle begraafplaatsen en grafmonumenten. De vereniging organiseert excursies en geeft ook een tijdschrift en een digitale nieuwsbrief uit.
Voor € 21,50 per jaar steunt u De Terebinth.
Aanmelden
|
|
Enquête Terebinth
In de vorige Nieuwsbrief stelden we u twee vragen. Negen lezers vulden de enquête in.
Voldoet de Nieuwsbrief aan uw verwachtingen?
Gemiddeld cijfer: 8,18
Wat kan er aan de Nieuwsbrief worden veranderd?
- Ik zou het zo laten!
- Is goed zo
- Ga zo door, kan altijd nog beter
- Langer, maar dat betekent dat er weer meer moet worden geschreven. En aan schrijvers is altijd gebrek.
- Prima initiatief, voor Bokje over... is leuk..
- Compliment
- Is een goed teaser, OK dus
- Dat weet ik niet zo gauw
Nieuwe enquête
Twee stellingen ditmaal:
Vereniging De Terebinth moet
►
professionaliseren om een volwaardige gesprekspartner te kunnen zijn in de wereld van de funeraire cultuur.
►
moet een vereniging zijn van geïnteresseerden in funeraire cultuur en zich toeleggen op activiteiten, excursie en publicaties.
U kunt u stem uitbrengen en toelichten op
Enquête Terebinth |
Thanatologisch Instituut ziet het levenslicht
Dankzij tal van verenigingen, stichtingen, tijdschriften, sites en sinds kort een heus museum kunnen nabestaanden, professionals en overige geïnteresseerden in Nederland op velerlei manieren kennis nemen van de funeraire cultuur in al haar facetten.
Wat tot voor kort ontbrak was een instelling die sterven, dood en rouw op wetenschappelijke wijze onderzoekt. Daarmee liep ons land uit de pas met bijvoorbeeld Duitsland, Groot-Brittannië en Italië waar al jarenlang onderzoekscentra in Kassel, Bath en Turijn actief zijn.
Met de oprichting door de Radboud Universiteit Nijmegen van het Thanatologisch Instituut is dit jaar in die leemte voorzien. Deze instelling kan vanuit disciplines als rituele studies, godsdienstwetenschappen, culturele antropologie, psychologie en geschiedenis op onafhankelijke wijze wetenschappelijk onderzoek verrichten naar allerlei aspecten van de funeraire cultuur. Dit betreft niet alleen onderzoek dat de overheid financiert. Ook de uitvaartbranche kan het Thanatologisch Instituut opdracht voor onderzoek geven.
Refiguring Death Rites
In mei is er al een expertmeeting met de uitvaartsector gehouden om na te denken over de vraag wat het Thanatologisch Instituut en de uitvaartbranche voor elkaar kunnen betekenen. In oktober presenteert het instituut de bundel Rituele creativiteit. Actuele veranderingen in de uitvaart- en rouwcultuur in Nederland
onder redactie van Eric Venbrux, Meike Heessels en Sophie Bolt. Dit boek bevat onder meer artikelen van de onderzoekers die op dit moment aan het project
Refiguring Death Rites zijn verbonden. De publicatie is bedoeld voor de uitvaartsector en overige geïnteresseerden. De bundel is via de boekhandel verkrijgbaar en gaat €19,90 kosten.
Via het Thanatologisch Instituut is voor de lange termijn wetenschappelijke reflectie over sterven, dood en rouw verzekerd. Daarmee kan de samenleving in het algemeen en de uitvaartbranche in het bijzonder zijn voordeel doen. Zie voor meer informatie:
Refiguring Death Rites
Wim Cappers
Allerzielen
 In
het nieuwste nummer van Terebinth, het tijdschrift voor funeraire cultuur
staat Allerzielen, vroeger en nu centraal. In diverse artikelen – van de
rubriek Graven op internet tot de achterpagina – staat dit thema centraal.
Verder aandacht voor Crematoriumterreinen en natuurlijk de vaste rubrieken: Mens
& Plek, boekbesprekingen en Gast aan Tafel.
Maak kennis met Terebinth en vraag ene proefnummer aan:
Aanvragen |
|
Colofon
Terebinth
Nieuwsbrief is een uitgave van De Terebinth, vereniging voor Funeraire Cultuur en wordt uitgeven onder verantwoordelijkheid van Terebinth, tijdschrift voor funeraire cultuur.
Adverteren in de Nieuwsbrief:
terebinth@planet.nl
Redactieadres:
terebinth@planet.nl
Aanmelden voor
Nieuwsbrief
Afmelden voor
Nieuwsbrief
De redactie nodigt de lezers uit om te
reageren op deze Nieuwsbrief.
|
|
|
