Multiculturele uitvaartverzorging
 Marrie
Bot (1946) is ruim dertig jaar actief als fotografisch
kunstenaar. Binnen haar werkzaamheden nemen documentaire
projecten over sociaal-culturele thema’s een belangrijke
plaats. Zij onderzoekt deze langdurig en diepgaand
voordat ze haar fotografische visie naar buiten brengt.
Haar werk is meerdere keren bekroond.
Zit er een lijn in je fotografische werk?
Waar een taboe op rust, onderwerpen die je niet gewend
bent te zien in foto’s. Verstandelijke gehandicapten en
boetebedevaarten waren mijn eerste projecten. Erotiek en
naakt van oudere mensen is mijn recente onderwerp. Mijn
boek over uitvaarten en rouw in multicultureel Nederland
is van 1998.
De foto’s in Een Laatste Groet zijn heel bijzonder,
integer. Heeft het veel tijd gekost iets van de culturen
te leren zien en begrijpen?
Dat project heeft inclusief onderzoek en schrijven zeven
jaar in beslag genomen. Het onderwerp bleek binnen
sommige culturen moeilijk toegankelijk. Bij Chinezen was
spreken over de dood zelfs taboe. Bij Marokkaanse- en
Turkse-Nederlanders lag het ingewikkeld. Orthodoxe
moslims staan de afbeelding van een overledene niet toe.
Het verbod foto’s te maken, kwam ik ook bij orthodoxe
protestanten en joden tegen. Pakistani en Javanen waren
bereidwillig mee te werken omdat zij het belang van mijn
werk voor hun kinderen inzagen. Tradities doorgeven.
Kaapverdianen en Surinaamse Hindoes maakten altijd al
foto’s en video’s van de uitvaart voor familieleden over
zee dus dat was geen probleem. Door opvallende
aids-begrafenissen en de vliegtuigramp in de Bijlmer met
bijvoorbeeld het ritueel huilen van de nabestaanden kwam
er meer aandacht. Gevolg, in de jaren rond de
eeuwwisseling moest zoals iedereen weet “alles anders in
uitvaartland”. Uitvaarten werden persoonlijker, hoewel
de pompeuze nu op hun retour zijn. Ik denk dat mijn boek
in 1998 zichtbaar maakte hoe anderen het doen.
Bleek dat ook uit de expositie ‘Een Laatste Groet’ in
het Wereldmuseum in Rotterdam?
Je had de ervaringen van de suppoosten moeten horen! Uit
opmerkingen en verhalen van bezoekers in het
receptieboek van de tentoonstelling kon je opmaken
hoeveel emoties de foto’s en de uitleg opriepen. De
expositie gooide in 1998 iets open. Nu tien jaar later
weten we niet genoeg, maar wel meer van elkaars
rituelen.
Wat moet een beginnende uitvaartverzorger van
multiculturele uitvaart weten?
Dat onze nieuwe Nederlanders vaak met zeer velen naar de
uitvaart komen. Een zaal met twee honderd bezoekers is
heel gewoon. Een ander aspect waarmee vooral kleinere
uitvaartondernemers rekening hebben te houden, is de
behoefte aan offeren. Een vuuroffer of veel wierook
vraagt aanpassingen, zoals een afzuigsysteem. Velen
willen zelf ritueel afleggen in een wasruimte. Offeren
bij het graf van een Chinese-Nederlander moet je als
beheerder van de begraafplaats wel kunnen plaatsen,
snappen waarom ze dat doen. In Rotterdam is het Goetzee
uitvaartverzorging die het pad voor multicultureel
begraven heeft geëffend. Kleinere ondernemers maken nu
van zijn infrastructuur en kennis gebruik.
Laat de tweede generatie migranten zich meer in
Nederland begraven?
Dat weet ik niet. De ter aarde bestelling van Turkse,
Marokkaanse en Pakistaanse overledenen vindt voor 95%
nog steeds in het moederland plaats. Het is daar
goedkoper en men is voor het vervoer van het lijk
verzekerd. Ook de emotionele factor telt. In Nederland
vormen eeuwigdurende grafrechten een probleem en vergeet
ook niet dat na 11 september in Nederland de
gastvrijheid voor migranten er niet op vooruit is
gegaan. Overleden kleine kinderen worden wel vaak in
Nederland begraven. Op de Zuider begraafplaats in
Rotterdam liggen moslims van verschillende
nationaliteiten bij elkaar in een apart islamitisch
grafvak. Surinaams-hindoestaanse moslims laten zich vaak
in Den Haag begraven. Ik geloof niet in één centraal
multicultureel uitvaartcentrum. Volgens de laatste
gegevens blijken de burgers in Rotterdam uit 152
verschillende landen te komen. En binnen één gemeenschap
zijn de onderlinge verschillen in uitvaart- en
rouwrituelen soms groot. Laat iedereen zijn eigen weg
maar vinden via een uitvaartverzorger met gevoel voor
wat mensen nodig hebben. De diversiteit is een
verrijking voor ons land, vind ik.
Jannes H. Mulder
Bij foto:Traditioneel-Javaanse moslim reciteert
smeekbede voor een overledene.
Foto: Marrie Bot
Uit: Terebinth, december 2007 |
