• Kerkelijke uitvaartrituelen: nieuwe vormen, wereldlijke muziek
• Het vroegere dorpskerkhof van Sloten en omgeving
   

Kerkelijke uitvaartrituelen: nieuwe vormen, wereldlijke muziek

In de afgelopen halve eeuw is zowel bij de kerkelijke als de niet-kerkelijke uitvaart veel veranderd. Het boek Vaarwel. Verschuivingen in vormgeving en duiding van uitvaartrituelen concentreert zich op de kerkelijke uitvaartrituelen, hoe die er onder invloed van maatschappelijke trends soms totaal anders uit zien dan ouderen onder ons gewend waren. Lichte muziek, zelfs popmuziek komen we in de kerkdienst tegen en het verbaast niet als daardoor spanningen met kerkelijke tradities ontstaan.

Onder redactie van Louis van Tongeren, universitair docent rituele en liturgische studies van de Faculteit Geesteswetenschappen van de Universiteit van Tilburg, wordt in elf hoofdstukken ingegaan op ontwikkelingen op gebieden als ‘wereldlijke’ muziek in de uitvaartliturgie tot de pastorale betekenis van de uitvaart in een geseculariseerde samenleving. Aanleiding tot dit boek waren twee symposia in 2006 over verschuivingen in uitvaartrituelen en over de opkomst van nieuwe vormen van ritualiteit. Beide symposia trokken ook de belangstelling van voorgangers, uitvaartverzorgers en ritueelbegeleiders, en vooral voor hen bevat dit boek waardevolle informatie.

Een van de auteurs, Rouwhorst, beschrijft de ontstaansgeschiedenis van de christelijke uitvaartrituelen en toont hoe dynamisch de ontwikkelingen binnen de christelijke kerken altijd zijn geweest. Maar zoals hij naar ons inzicht terecht opmerkt, zijn er ook bepaalde constanten in uitvaarten. ‘Nabestaanden rouwen, hebben verdriet, nemen afscheid van de overledenen, en wanneer ze dat niet doen, bestaat het gevaar dat de beelden van de overledenen inderdaad blijven ‘rondspoken’ en hun leven verstoren of verlammen. Nabestaanden hebben veelal ook voorstellingen van of ideeën over een leven na de dood die al dan niet met christelijke opvattingen te rijmen zijn.’ Lukken pleitte al eerder in zijn Rituelen in overvloed uit 1999 voor goede seculiere en algemeen religieuze rituelen en hij zag daarbij een taak voor de kerk weggelegd. De vraag is hoe? In een goed leesbaar hoofdstuk over het hedendaagse rituelenlandschap houdt Lukken een pleidooi voor een kerk die zich openstelt voor hedendaagse ontwikkelingen in de maatschappij. Ook Rent a Priest en www.pastoralediensten.nl krijgen van hem een plaats in kerkelijke uitvaartdiensten. Lukken’s vurige pleidooi komt neer op een kritisch-creatief omgaan van de kerk met spontane, ‘wilde’ rituelen.

 De kanteling van volkskerk naar keuzekerk heeft ook gevolgen voor de muzikale vormgeving van de uitvaartdienst. Hoondert & Ruessink beschrijven de ontwikkeling van het funeraire liedgoed en de opmars van cantorijen. Dit zijn kleine veranderingen als je die vergelijkt met de veranderingen van de muziekcultuur in onze huidige ‘belevingsmaatschappij’. Easy listening is altijd en overal aanwezig, het onderscheid tussen hoge en lage muziek is verdwenen en het luisteren is geïndividualiseerd. De sound van de uitvaartdienst, zoals Klomp haar hoofdstuk noemt, is buitengewoon boeiend. Aan de hand van twee voorbeelden beargumenteert zij – in onze woorden - dat alle muziek kan en mag in de uitvaartdienst mits het maar een weloverwogen keuze is. De voorgangers die te maken krijgen met deze weloverwogen besluitvorming binnen de familie biedt zij daartoe praktische handvatten.

 Enkele hoofdstukken in Vaarwel zijn filosofisch van inslag, zoals die over de uitvaart als afscheidsdienst én eredienst, de (pastorale) betekenis van de kerkelijke uitvaart en over vormen van dood en rouw. Van totaal andere orde is het hoofdstuk met foto’s over de ontstaansgeschiedenis van de ultramoderne rouwkapel Heilige Maria der Engelen op de rooms-katholieke begraafplaats St. Laurentius (tot 1999 Crooswijk geheten) in Rotterdam.
De bundel sluit af met twee hoofdstukken geschreven door godsdienstpsychologen. In De groeiende verscheidenheid aan rituelen typeert Roukema-Koning het huidige tijdsbeeld als gefragmenteerd, wat de invulling van zingeving bemoeilijkt. Spiritualiteit blijkt soms flinterdun en nauwelijks te beklijven. Terecht waarschuwt zij bij de creatie van rituelen voor goedbedoelende leken en voor een overmaat aan keuzen. Haar vraag of de ‘meerkeuze-maatschappij’ ook moet gelden voor rituelen rond de dood beantwoordt zij ontkennend. In het slothoofdstuk Uitvaartrituelen als teken van hoop eist ook Jongsma-Tieleman professionaliteit van de ritueelbegeleider. Haar psychologische analyses van het geritualiseerde gedrag van de baby met zijn of haar knuffel (!) en van de uitvaart van prins Claus vond ik beide overtuigend. Alles bij elkaar: aanbevolen.

Jannes H. Mulder en Rita Hulsman

Het vroegere dorpskerkhof van Sloten en omgeving

In Amsterdam ligt de oude protestantse begraafplaats ’Huis te Vraag’. Zuilen met 'Memento' en met 'Mori' afkomstig van de in 1772 afgebrande stadsschouwburg markeren de toegang. In 1962 werd de begraafplaats gesloten en in 2012 verlopen de laatste grafrechten. Als niemand actie onderneemt, dan verdwijnt een uniek stuk funerair erfgoed.

Twintig jaar geleden werd Leon van der Heijden aangesteld om een oogje in het zeil te houden. De voormalige aula mocht hij gebruiken als woonhuis en schildersatelier. Met zijn vrouw begon hij beetje voor beetje met de herstelwerkzaamheden van de verwaarloosde begraafplaats. Hij haalde dood hout weg, plantte nieuwe bomen, bollen, struiken en hagen, herstelde de paden en de graven. Zijn opzet was niet zozeer de restauratie van een oud kerkhof, maar veeleer de schepping van een nieuwe plek aan de Rijnsburgstraat waar wonen en werken, leven, doodgaan en begraven op organische manier samenvallen. Het fraai uitgegeven boek geeft op boeiende wijze weer hoe een stadspark, stilteplek en begrafenistuin tot stand zijn gekomen. Van der Heijden toont met tekst en foto’s overtuigend aan dat dit funeraire eiland van rust in Amsterdam als cultureel erfgoed beschermd dient te worden. Zij die iemand een bijzonder en origineel cadeau willen schenken, raad ik aan dit boek te bestellen.

Jannes H. Mulder

* Huis ter Vraag was vroeger het dorpskerkhof van Sloten en omgeving en inderdaad liggen hier veel mensen begraven die uit de omringende dorpen afkomstig zijn, ook uit Osdorp.

 Boekbesprekingen Home